Kiểm toán Nhà nước: Trách nhiệm đến đâu?

Không thể phủ nhận vai trò của Kiểm toán Nhà nước (KTNN) trong phát hiện sai phạm và kiến nghị xử lý tài chính. Song, cũng không thể phủ nhận thực trạng tỷ lệ đơn vị được kiểm toán chấp hành kết luận của KTNN vẫn còn thấp.

Sai phạm đầy rẫy

Số liệu KTNN vừa công bố cho thấy, hầu hết DN được kiểm toán vẫn còn diễn ra tình trạng hạch toán và kê khai thiếu doanh thu, xác định sai chi phí tính thuế, từ đó tính thiếu thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập DN phải nộp; xác định chưa đầy đủ và kịp thời tiền thuế sử dụng đất phải nộp. Kết quả kiểm toán việc thực hiện nghĩa vụ với NSNN của 32 tập đoàn, tổng công ty nhà nước, 117 DNNN của các bộ, cơ quan Trung ương, địa phương, KTNN xác định các khoản phải nộp NSNN tăng thêm 2.868 tỷ đồng. Cụ thể, tập đoàn, tổng công ty nhà nước 1.843,6 tỷ đồng (PVN 806,1 tỷ đồng; VNPT 501,9 tỷ đồng; VNA 72,9 tỷ đồng; TKV 71,8 tỷ đồng; EVN 38,7 tỷ đồng, VCB 6,7 tỷ đồng, Agribank 5,4 tỷ đồng...); DNNN của địa phương 237 tỷ đồng; DNNN của bộ, cơ quan Trung ương 22,29 tỷ đồng. Đặc biệt, việc xây dựng đơn giá, xác định mức lương tối thiểu và chi lương của một số DN công ích ở Hà Nội và TP. HCM còn sai sót, bất hợp lý.

Bên cạnh đó, tình trạng thất thu thuế, phí, lệ phí và thu khác NSNN tại một số DN, tổ chức và đơn vị hành chính sự nghiệp… chưa khắc phục được nhiều. Còn không ít đơn vị hạch toán thiếu các khoản thu dịch vụ; hạch toán các khoản chi phí không đúng chế độ, vượt định mức vào kết quả hoạt động dịch vụ, không kê khai hoặc kê khai không đầy đủ các khoản thuế phải nộp NSNN. Qua kiểm toán xác định, các khoản thuế, thu khác phải nộp NSNN tăng thêm 45 tỷ đồng tại 225 đơn vị thuộc 34 địa phương; 89,42 tỷ đồng tại 200 đơn vị thuộc các bộ, cơ quan Trung ương.

Ngoài ra, nhiều đơn vị thuộc một số bộ, cơ quan Trung ương còn thu vượt định mức quy định về phí, lệ phí với số tiền lên đến hàng trăm tỷ đồng: Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2012 thu vượt học phí 38,808 tỷ đồng, Đại học Quốc gia TP. HCM thu vượt học phí 12,2 tỷ đồng; Đại học Quốc gia Hà Nội thu vượt học phí 8,266 tỷ đồng…; thu một số khoản ngoài quy định (Bộ Giáo dục và Đào tạo 103,826 tỷ đồng; Bộ Công thương 58,977 tỷ đồng, Đại học Quốc gia TP. HCM 11,575 tỷ đồng…

Đặc biệt, tình trạng nợ, chậm nộp các loại bảo hiểm xảy ra ở hầu hết các tỉnh, thành trong đó có nhiều doanh nghiệp ngoài nhà nước, dẫn đến số nợ đọng bảo hiểm lớn (đến hết năm 2011, tổng số nợ bảo hiểm là trên 6.420 tỷ đồng). KTNN nhận định, vai trò quản lý của cơ quan bảo hiểm xã hội còn hạn chế trong việc kiểm soát, sử dụng quỹ BHYT, dẫn đến tình trạng lạm dụng quỹ BHYT vẫn xảy ra ở các cơ sở khám chữa bệnh, mất công bằng và nguy cơ mất cân đối quỹ BHYT trong tương lai.

Đáng chú ý, một số bộ, cơ quan Trung ương chưa lập quy hoạch phát triển ngành theo quy định. Nhiều dự án phải phê duyệt điều chỉnh quy mô, tăng tổng mức đầu tư so với quyết định ban đầu; phê duyệt dự  án đầu tư khi chưa xác định rõ nguồn vốn, không phù hợp với quy hoạch tổng thể, quy hoạch chi tiết, đầu tư thiếu đồng bộ; hồ sơ, chất lượng khảo sát không đảm bảo… Nguy hại hơn, hồ sơ mời thầu chưa đầy đủ, không rõ ràng, chi tiết; phân chia dự án thành nhiều gói thầu không hợp lý; lựa chọn nhà thầu không đảm bảo năng lực… Hầu hết các dự án thực hiện công tác đền bù, giải phóng mặt bằng chậm; quản lý chất lượng công trình đối với một số dự án chưa nghiêm; nhiều dự án nghiệm thu sai khối lượng, thanh toán sai đơn giá…

Chỉ ra rồi… để đấy

Theo Báo cáo kiểm toán năm 2013, về kiến nghị xử lý tài chính thực hiện đến 31/12/2013 dạt 65% tổng số kiến nghị (năm 2011 về niên độ ngân sách 2010 đạt 71,62%). Cụ thể: Tăng thu NSNN (thuế, phí…) đạt 67,1%; tăng thu khác NSNN đạt 80,7%; giảm kinh phí thường xuyên đạt 79,1%; giảm chi phí đầu tư xây dựng đạt 61,2%; xử lý nợ đọng, cho vạy tạm ứng, ghi thu - ghi chi đạt 62,1%; các khoản phải nộp, hoàn trả và quản lý qua NSNN đạt 68,6%; các tỉnh, thành phố đạt 61,9%; các bộ, cơ quan Trung ương đạt 88,9%; các cuộc kiểm toán chuyên đề đạt 52,5%; các DN đạt 91,1%; các dự án đầu tư xây dựng cơ bản, chương trình mục tiêu quốc gia đạt 67,2%; khối quốc phòng, an ninh và cơ quan đảng đạt 87,5%.

Báo cáo thừa nhận, kết quả thực hiện kiến nghị xử lý tài chính còn hạn chế do nhiều nguyên nhân cả về khách quan lẫn chủ quan.

Nguyên nhân khách quan được lý giải do một số dự án đầu tư xây dựng đang trong quá trình thực hiện, chưa phê duyệt quyết toán; một số đơn vị được kiểm toán gặp khó khăn về tài chính, có đơn vị đã giải thể nền không còn đơn vị chịu trách nhiệm thực hiện; phần lớn các đơn vị sử dụng sai nguồn kinh phí được KTNN kiến nghị bố trí nguồn để hoàn trả đều thuộc các địa phương nghèo, khó khăn về tài chính nên hầu hết đều không thực hiện được… Điều đáng nói, hiện chưa có chế tài xử lý đối với những trường hợp đơn vị chưa thực hiện nghiêm túc kiến nghị của KTNN; chưa có quy định trách nhiệm công khai tình hình thực hiện kiến nghị của KTNN tại các đơn vị được kiểm toán và các đơn vị có kiến nghị kiểm toán liên quan nên hạn chế tính hiệu lực của kiến nghị kiểm toán; thiếu thông tin để giám sát việc thực hiện kiến nghị của các đơn vị, không kịp thời phản biện lại những kiến nghị kiểm toán chưa phù hợp, thiếu khả thi…

Còn nguyên nhân chủ quan được chỉ ra rằng, một số đơn vị chưa nghiêm túc trong chỉ đạo thực hiện và thực hiện các kiến nghị của KTNN; nhiều trường hợp đã thực hiện kiến nghị nhưng chưa đúng theo hướng dẫn nên không tổng hợp được kết quả; một số kiến nghị chưa rõ ràng, chưa đảm bảo đầy đủ bằng chứng kiểm toán nên khó khăn cho đơn vị được kiểm toán trong quá trình thực hiện.

Từ đó đã phần nào cho thấy trách nhiệm của KTNN trong xử lý những sai phạm mà kiểm toán chỉ ra đến đâu. Dư luận băn khoăn, dường như kiểm toán chỉ công bố điều chỉnh xong… thôi? Chính việc xử lý quá nhẹ hay chưa dứt điểm dẫn đến hiệu quả thấp?... Chắc chắn, sai phạm KTNN chỉ ra nếu không được xử lý triệt để, nguy cơ tái phạm là điều đương nhiên.

Mới đây, nhìn nhận những kết quả KTNN đã đạt được, người đứng đầu ngành KTNN cũng thẳng thắn: Quy mô kiểm toán đã tăng nhiều trong những năm gần đây, nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác quản lý tài chính, tài sản quốc gia; chất lượng và tiến độ kiểm toán còn khoảng cách so với yêu cầu; hiệu lực kiểm toán chưa cao nên việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán chưa đầy đủ, kịp thời và chưa thực sự nghiêm minh… Đáng chú ý, tỷ lệ kiểm toán hoạt động còn hạn chế nên chưa đáp ứng đầy đủ, kịp thời những vấn đề dư luận quan tâm.

Thanh Hà