Đền Trần Thương - di sản gắn với lịch sử dân tộc
Lễ hội truyền thống đền Trần Thương và Lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn năm 2026 sẽ diễn ra tại Di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thương, xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình. Các hoạt động chính được tổ chức từ ngày 25/9 đến ngày 30/9/2026, tức từ ngày 15 đến hết ngày 20 tháng Tám năm Bính Ngọ. Một số nghi lễ mở đầu đã được triển khai từ ngày 11/9, trong khi Lễ tạ dự kiến diễn ra vào ngày 2/10.
Đền Trần Thương là nơi thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến và các tướng lĩnh nhà Trần. Vùng đất này gắn với hệ thống kho lương của quân đội nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai năm 1285, lưu giữ những dấu ấn quan trọng trong lịch sử dân tộc.
Được xây dựng từ thời Hậu Lê và trải qua nhiều lần tu bổ, đền Trần Thương hiện vẫn lưu giữ không gian kiến trúc, hệ thống thờ tự và nhiều hiện vật có giá trị. Cùng với di sản vật thể, các nghi lễ, lễ hội và thực hành văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần đã trở thành một phần trong đời sống cộng đồng địa phương.
Năm 1989, đền Trần Thương được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 2015, di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đến năm 2017, Lễ hội đền Trần Thương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Trần Thương Thạch Ngọc Anh, những dấu mốc này tạo cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đồng thời giới thiệu rộng rãi hơn về không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc của vùng đất Trần Thương. Việc tổ chức Lễ hội đền Trần Thương qua các năm là dịp để tri ân các thế hệ tiền nhân, bồi đắp cho thế hệ trẻ niềm tự hào và trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa cội nguồn.
Bảo tồn thực hành văn hóa, đề cao vai trò của cộng đồng
Chia sẻ tại hội nghị triển khai Lễ hội truyền thống đền Trần Thương năm 2026, Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, Thủ nhang đền Trần Thương nhấn mạnh ý nghĩa lâu đời của lễ hội đối với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương.
Theo Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, việc tổ chức lễ hội cần đặt yêu cầu gìn giữ tính tôn nghiêm, nền nếp truyền thống và ý nghĩa văn hóa của các nghi lễ lên hàng đầu. Đồng thời, người dân cần tiếp tục được phát huy vai trò là chủ thể trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền di sản qua các thế hệ.
Một trong những hoạt động đáng chú ý của lễ hội năm nay là Liên hoan Thực hành nghi lễ Hầu Thánh lần thứ IX, diễn ra ngày 26/9, từ 7 giờ 30 đến khoảng 18 giờ, với 11 giá hầu. Các nghệ nhân tham gia đến từ nhiều địa phương như Hà Nội, Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Hòa Bình… Chương trình được tổ chức theo hướng tập trung, giới thiệu những lớp văn hóa tín ngưỡng gắn với Đức Thánh Trần và gia quyến nhà Trần, đồng thời bảo đảm kết thúc trước chương trình khai mạc vào buổi tối.
Các giá hầu được lựa chọn gắn với Đức Thánh Đại vương, Tứ Đức Vương Tử - bốn người con trai của Hưng Đạo Đại vương, Nhị vị Vương Cô, tướng Phạm Ngũ Lão cùng một số nhân vật thuộc hệ thống thờ tự nhà Trần.
Theo Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng, việc giới thiệu các nhân vật này góp phần giúp công chúng nhận diện rõ hơn hệ thống nhân vật được phụng thờ, qua đó hiểu thêm về lịch sử, văn hóa và những lớp ký ức cộng đồng gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần.
Năm 2026 cũng đánh dấu 10 năm “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong bối cảnh đó, hoạt động thực hành nghi lễ tại đền Trần Thương được đặt trong yêu cầu tôn trọng truyền thống, đề cao giá trị văn hóa và giúp công chúng tiếp cận di sản một cách phù hợp, trang nghiêm.
Theo ông Phạm Hải Hưng, dấu ấn kho lương nhà Trần là một trong những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Trần Thương. Những câu chuyện về kho lương, các nhân vật lịch sử và hệ thống thờ tự gắn với nhà Trần đã trở thành một phần quan trọng trong ký ức cộng đồng, được tiếp nối thông qua các nghi lễ và sinh hoạt lễ hội.
Từ thực tiễn nhiều năm trực tiếp trông coi di tích và thực hành nghi lễ, ông cho rằng giá trị của lễ hội trước hết nằm ở việc giữ đúng nền nếp, bảo đảm sự thành kính và giúp người dân hiểu được ý nghĩa lịch sử, văn hóa phía sau mỗi nghi thức. Bảo tồn đền Trần Thương, theo đó, không chỉ là gìn giữ công trình kiến trúc, hệ thống thờ tự và hiện vật, mà còn là bảo vệ những thực hành văn hóa đang hiện diện trong đời sống cộng đồng. Từ lễ mở cửa đền, tế lễ, Hầu Thánh, rước kiệu, tưởng niệm đến các hoạt động gắn với dấu tích kho lương nhà Trần, mỗi nghi thức đều góp phần kết nối ký ức lịch sử với đời sống đương đại.
Đáng chú ý, lễ hội năm nay dành nhiều nội dung cho học sinh và thế hệ trẻ, trong đó có chương trình trải nghiệm “Hành trình theo dấu Kho lương Trần Thương”, Hội thi “Em yêu lịch sử quê hương đền Trần Thương” lần thứ VII, các trò chơi dân gian và chương trình nghệ thuật. Những hoạt động này tạo cơ hội để người trẻ tiếp cận di sản một cách sinh động, không chỉ qua sách vở mà còn bằng trải nghiệm trực tiếp tại di tích và trong đời sống văn hóa của cộng đồng.
Tăng cường quản lý, kết nối di sản với phát triển du lịch
Từ góc độ quản lý văn hóa, ông Ngô Thanh Tuân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, cho biết sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, không gian văn hóa - di sản của tỉnh có quy mô lớn, với hệ thống di tích và lễ hội phong phú. Đây là cơ sở để tăng cường quản lý, hướng dẫn cơ sở và từng bước kết nối các di tích, lễ hội tiêu biểu thành những tuyến, điểm văn hóa - du lịch có sức lan tỏa. Đền Trần Thương có những nét riêng trong hệ thống di tích thờ nhà Trần, nổi bật là không gian thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn và nghi lễ mở cửa đền. Cùng với công tác bảo tồn, tỉnh Ninh Bình có kế hoạch tăng cường truyền thông về đền Trần Thương và kết nối lễ hội với hệ thống di tích, điểm đến tiêu biểu của địa phương.
Lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đánh giá cao sự chủ động của địa phương trong công tác chuẩn bị lễ hội, đồng thời đề nghị các hoạt động năm 2026 tiếp tục được triển khai bài bản, bảo đảm an toàn, trang nghiêm và đúng quy định.
Theo định hướng của ngành Văn hóa, việc bảo tồn các nghi lễ truyền thống cần gắn với yêu cầu gìn giữ giá trị cốt lõi, hạn chế xu hướng thương mại hóa. Phần lễ cần được tổ chức trang trọng, gọn gàng, trong khi phần hội nên có sự phong phú, chiều sâu văn hóa và sức hấp dẫn đối với người dân, du khách. Việc giới thiệu di tích cần làm rõ giá trị lịch sử, văn hóa và bản sắc riêng, qua đó mở rộng sức lan tỏa của lễ hội nhưng vẫn bảo đảm tính trang nghiêm và vai trò chủ thể của cộng đồng.
Ở cấp cơ sở, ông Lê Văn Đoàn, Phó Chủ tịch UBND xã Trần Thương, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội, cho biết địa phương đã thành lập Ban Tổ chức, xây dựng kế hoạch và phân công nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan, đơn vị triển khai từng nội dung.
Công tác chuẩn bị tập trung vào các hoạt động có đông người tham gia, với những yêu cầu về an ninh trật tự, phân luồng giao thông, phòng cháy chữa cháy, cứu nạn cứu hộ, y tế, vệ sinh môi trường và các điều kiện phục vụ nhân dân, du khách.
Mục tiêu của địa phương là tổ chức Lễ hội truyền thống đền Trần Thương và Lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn một cách trang trọng, an toàn, đúng quy định, đồng thời tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt đền Trần Thương.
Theo định hướng của lãnh đạo xã, lễ hội cần thực sự trở thành không gian văn hóa của cộng đồng, nơi người dân vừa là chủ thể thực hành nghi lễ, vừa trực tiếp trao truyền những câu chuyện, ký ức và phong tục gắn với vùng đất Trần Thương. Tinh thần này được thể hiện qua việc tăng cường các hoạt động giáo dục lịch sử, trải nghiệm và sự tham gia của học sinh, giáo viên, các câu lạc bộ, đội tế cùng người dân địa phương.
“Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản”: Kể chuyện lịch sử bằng nghệ thuật đương đại
Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, chương trình nghệ thuật khai mạc với chủ đề “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản” được xác định là điểm nhấn của Lễ hội đền Trần Thương năm 2026.
Chương trình diễn ra lúc 20 giờ ngày 26/9 tại sân khấu ngoài trời rộng hơn 200 m² thuộc sân tâm linh đền Trần Thương. Theo thông tin từ ê-kíp thực hiện, chương trình dự kiến thu hút hơn 10.000 đại biểu, nhân dân và du khách theo dõi trực tiếp, đồng thời được truyền tải trên các nền tảng số.
Nhà biên kịch, Thạc sĩ Lê Thế Song, tác giả kịch bản kiêm Tổng đạo diễn chương trình, cho biết “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản” được xây dựng như một thiên kịch múa kết hợp âm nhạc đa tầng, múa hình thể, múa tương tác, công nghệ trình chiếu và kỹ xảo sân khấu. Chương trình được phát triển theo mạch kể từ cội nguồn lịch sử - di sản đến diện mạo văn hóa và khát vọng phát triển của vùng đất Ninh Bình với thiết kế ba chương.
Chương đầu tiên, “Mạch nguồn hào khí Đông A”, giới thiệu Trần Thương như một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, nơi hội tụ những giá trị văn hóa và các lớp truyền tích được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ câu chuyện kho lương nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, truyền tích “cá Nhân Đạo, gạo Trần Thương”, đến hình tượng Hưng Đạo Đại vương và Bà Chúa Mẹo, chương trình gợi mở chiều sâu lịch sử, huyền sử và đời sống văn hóa của vùng đất.
Chương hai, “Ninh Bình những ân tình sâu nặng”, mở rộng không gian nghệ thuật từ Trần Thương đến những giá trị văn hiến, danh thắng, phong tục và đời sống văn hóa của Ninh Bình. Mạch kể đặt Trần Thương trong sự kết nối với những không gian lịch sử thời Trần như Hành cung Long Hưng, Thiên Trường và Vũ Lâm, đồng thời khai thác vẻ đẹp quê hương, sản vật và con người địa phương.
Chương ba, “Ninh Bình khát vọng ngày mới”, chuyển từ chiều sâu di sản sang nhịp sống đương đại, hướng tới hình ảnh một Ninh Bình giàu bản sắc, năng động và hội nhập.
Về ngôn ngữ nghệ thuật, chương trình kết hợp các chất liệu dân gian như xẩm, chèo, hát văn và dân ca Ninh Bình với hòa âm, phối khí mới, nhạc điện tử, trình chiếu ánh sáng, màn hình LED, múa hình thể và múa tương tác. Những thủ pháp sân khấu được sử dụng để tái hiện các không gian ước lệ như kho lương, đoàn thuyền lương, dòng sông và những trường đoạn sử thi, giúp các truyền tích và giá trị di sản địa phương được kể lại bằng hình thức gần gũi hơn với công chúng đương đại.
Chương trình có sự tham gia của hơn 70 nghệ sĩ, diễn viên, trong đó có NSND Thanh Ngoan, NSND Thúy Ngần, NSƯT Việt Hoàn, NSƯT Hoàng Tùng cùng một số ca sĩ trẻ. NSƯT Tùng Dương đảm nhiệm vai trò tổng biên đạo múa. Vũ đoàn Hera, lực lượng người mẫu và diễn viên quần chúng địa phương cũng tham gia các phần trình diễn, góp phần tạo nên những đại cảnh có chiều sâu và nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong việc kể câu chuyện di sản.
Kết nối ký ức lịch sử với trải nghiệm văn hóa
Trong khuôn khổ lễ hội, nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và giáo dục được tổ chức nhằm tạo không gian giao lưu, trải nghiệm cho người dân và du khách.
Ngày 25/9, các hoạt động tế lễ cổ truyền bắt đầu với sự tham gia của các đội tế nam, tế nữ trong xã và các đoàn tế khách thập phương.
Ngày 26/9, bên cạnh Liên hoan Thực hành nghi lễ Hầu Thánh, chương trình giáo dục trải nghiệm “Hành trình theo dấu Kho lương Trần Thương” dành cho học sinh sẽ được tổ chức. Buổi tối cùng ngày là lễ khai mạc và chương trình nghệ thuật “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản”.
Các ngày tiếp theo diễn ra Hội thi “Em yêu lịch sử quê hương đền Trần Thương” lần thứ VII, giao lưu các đội trống hội, Giải Cờ tướng, Đêm hội Trần Thương, Giải kéo co truyền thống và Hội thi nấu cỗ cúng dâng Thánh.
Tối 29/9, nghi lễ thả đèn hoa đăng trên hồ Trần Thương cùng chương trình nghệ thuật dân ca trên hồ sẽ tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, kết hợp giữa nghi lễ truyền thống và hoạt động biểu diễn nghệ thuật.
Ngày 30/9, chính lễ tưởng niệm 726 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn diễn ra với các nghi thức tại đền, rước kiệu Thánh, dâng hương và lễ tưởng niệm.
Lễ hội khép lại bằng Lễ tạ vào chiều 2/10.
Với hệ thống hoạt động trải dài từ nghi lễ truyền thống, thực hành văn hóa đến giáo dục lịch sử, trò chơi dân gian và nghệ thuật đương đại, Lễ hội đền Trần Thương năm 2026 tiếp tục tạo cơ hội để người dân và du khách tiếp cận sâu hơn với những giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.
Đối với địa phương, việc tổ chức lễ hội không chỉ là hoạt động tưởng niệm, tri ân tiền nhân mà còn góp phần củng cố ý thức bảo tồn di sản, phát huy vai trò cộng đồng và mở rộng khả năng kết nối đền Trần Thương với các điểm đến văn hóa của Ninh Bình.
Từ những dấu ấn lịch sử gắn với kho lương nhà Trần đến các hoạt động trải nghiệm và chương trình nghệ thuật đương đại, lễ hội góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống hôm nay, tạo thêm cơ hội để văn hóa trở thành một phần trong hành trình khám phá của người dân và du khách.
Vân Anh
