Trong chuỗi giá trị nông sản, logistics không đơn thuần là vận chuyển hàng hóa, mà bao gồm cả lưu kho, bảo quản sau thu hoạch, phân loại, đóng gói, trung chuyển và kết nối thị trường. Khi hệ thống này vận hành kém hiệu quả, lợi thế sản xuất dễ bị bào mòn, chi phí gia tăng và rủi ro cao hơn, đặc biệt với một vùng không có cảng biển như Tây Nguyên.
Theo các nghiên cứu, chi phí logistics của nông sản Việt Nam hiện chiếm khoảng 20–25% tổng chi phí, cao hơn đáng kể so với mức bình quân 10–15% của nhiều quốc gia trong khu vực. Với Tây Nguyên, con số này ở một số mặt hàng còn cao hơn do đặc thù địa lý và kết cấu hạ tầng. Việc không có cảng biển, không có đường sắt kết nối trực tiếp, trong khi mạng lưới trung tâm logistics nội vùng chưa hình thành, khiến phần lớn nông sản phải vận chuyển đường bộ ra các cảng ở duyên hải Nam Trung Bộ hoặc TP.Hồ Chí Minh. Quãng đường dài và nhiều khâu trung gian khiến chi phí bị “đội” lên ngay từ đầu chuỗi.
Bên cạnh vận chuyển, bảo quản sau thu hoạch cũng là điểm yếu lớn. Hệ thống kho lạnh, kho bảo quản đạt chuẩn xuất khẩu tại Tây Nguyên còn thiếu và manh mún, chủ yếu phục vụ quy mô nhỏ. Nhiều loại nông sản tươi khó kéo dài thời gian bảo quản, buộc phải tiêu thụ gấp hoặc chấp nhận mức giá thấp. Tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch vì vậy vẫn ở mức cao, tác động trực tiếp đến thu nhập của nông dân và doanh nghiệp vùng nguyên liệu.
Các chuyên gia logistics cho rằng, Tây Nguyên đang chịu “bất lợi kép”: Vừa thiếu hạ tầng logistics hiện đại, vừa thiếu doanh nghiệp logistics đủ quy mô để tổ chức chuỗi dịch vụ trọn gói. Khi logistics không được tổ chức bài bản, lợi nhuận bị phân tán dọc chuỗi, trong khi người sản xuất và doanh nghiệp tại vùng nguyên liệu là nhóm chịu thiệt thòi lớn nhất.
Những năm gần đây, các dự án cao tốc kết nối Tây Nguyên với duyên hải Nam Trung Bộ được kỳ vọng sẽ tạo cú hích về giao thông. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng cao tốc chỉ giải quyết bài toán đi lại, chưa đủ để tháo gỡ nút thắt logistics. Đường tốt giúp xe chạy nhanh hơn, nhưng nếu thiếu kho lạnh, trung tâm phân phối và dịch vụ logistics chuyên nghiệp, chi phí toàn chuỗi khó có thể giảm mạnh.
Thực tế cho thấy, logistics là hạ tầng kinh tế nền, quyết định khả năng tiếp cận thị trường và mức độ tham gia sâu của vùng vào chuỗi giá trị. Nếu không sớm hình thành các trung tâm logistics cấp vùng, gắn với quy hoạch sản xuất và chế biến, Tây Nguyên có nguy cơ tiếp tục giữ vai trò vùng cung cấp nguyên liệu thô, trong khi phần giá trị gia tăng cao vẫn “chảy” về các đô thị lớn và khu vực có hạ tầng dịch vụ phát triển hơn.
Nam Sơn (t/h)
