Chính phủ vừa ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo với nhiều mục tiêu tham vọng đến năm 2030 và tầm nhìn 2045. Trong đó, đáng chú ý là định hướng nghiên cứu, xây dựng chính sách thí điểm mô hình “doanh nghiệp một người” – một xu hướng được đánh giá có thể tạo thêm động lực tăng trưởng cho nền kinh tế số Việt Nam.
Kỳ vọng hình thành lực lượng doanh nhân mới
Theo Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt 1 triệu doanh nghiệp một người, 5 triệu chủ thể kinh doanh, 10.000 startup công nghệ, 45 tổ chức kết nối khởi nghiệp và thu hút khoảng 1,5 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm.
Đến năm 2045, mục tiêu được nâng lên với định hướng đưa kinh tế khởi nghiệp trở thành một trong những trụ cột tăng trưởng của nền kinh tế. Theo đó, cứ 10 người dân sẽ có 1 người khởi nghiệp; 35 người dân có 1 doanh nghiệp; 5.000 người có 1 startup đổi mới sáng tạo; tổng vốn đầu tư mạo hiểm đạt khoảng 10 tỷ USD.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ giao Bộ Tài chính chủ trì nghiên cứu cơ chế thí điểm mô hình “doanh nghiệp một người”, phối hợp cùng Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng chính sách phù hợp với bối cảnh kinh tế số.
“Khoảng giữa” còn thiếu trong hệ thống quản lý
Sự xuất hiện ngày càng nhiều freelancer, chuyên gia tư vấn độc lập, lập trình viên tự do hay nhà sáng tạo nội dung đang tạo ra một nhóm lao động mới có đặc điểm rất khác mô hình kinh doanh truyền thống.
Trên thực tế, nhiều cá nhân hiện đã vận hành như một doanh nghiệp siêu nhỏ: có khách hàng, doanh thu, chi phí vận hành, đầu tư công cụ làm việc, marketing và phát triển sản phẩm. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, họ vẫn chủ yếu được quản lý như cá nhân đơn lẻ hoặc hộ kinh doanh.
Trong khi đó, hệ thống hiện hành chủ yếu chia thành ba nhóm gồm cá nhân nhận thu nhập, hộ kinh doanh và doanh nghiệp đầy đủ. Điều này khiến mô hình “doanh nghiệp một người” trở thành khoảng trống cần được hoàn thiện để phù hợp hơn với thực tiễn kinh tế số.
Các chuyên gia cho rằng, việc xây dựng mô hình này không đơn thuần là tạo thêm một loại hình giấy phép, mà là thiết kế cơ chế pháp lý, kế toán và thuế linh hoạt hơn cho nhóm lao động tri thức đang tăng trưởng nhanh.
Mở rộng cơ hội cho freelancer và kinh tế số
Một trong những vấn đề lớn hiện nay là khả năng tham gia hoạt động B2B (doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp khác) của freelancer và hộ kinh doanh còn hạn chế.
Nhiều doanh nghiệp khi thuê chuyên gia độc lập trong các lĩnh vực tư vấn, lập trình, thiết kế hay marketing thường gặp khó khăn trong việc hạch toán chi phí và xử lý hóa đơn VAT. Điều này khiến cả doanh nghiệp lẫn cá nhân đều phát sinh thêm thủ tục về hợp đồng, kê khai và quyết toán thuế.
Theo giới chuyên môn, nếu được xây dựng phù hợp, mô hình “doanh nghiệp một người” có thể giúp đơn giản hóa quy trình đăng ký kinh doanh, khai thuế điện tử và cơ chế xuất hóa đơn, từ đó tạo điều kiện để hàng triệu freelancer và chuyên gia độc lập tham gia khu vực kinh tế chính thức thuận lợi hơn.
Kinh nghiệm quốc tế: Linh hoạt và số hóa
Tại nhiều quốc gia, mô hình kinh doanh cá nhân đã được vận hành từ lâu dưới các tên gọi như “solo business”, “solopreneur” hay “sole proprietorship”.
Ở Phần Lan, cá nhân có thể đăng ký mô hình kinh doanh Toiminimi hoàn toàn trực tuyến, sử dụng chính địa chỉ nhà làm địa điểm đăng ký và được cấp mã số doanh nghiệp riêng. Các chi phí phục vụ công việc như máy tính, phần mềm, quảng cáo, Internet hay một phần chi phí làm việc tại nhà đều được tính vào chi phí hợp lệ khi quyết toán thuế.
Điểm đáng chú ý là quy trình kê khai và hạch toán của mô hình này được thiết kế đơn giản hơn đáng kể so với doanh nghiệp truyền thống, tạo điều kiện cho cá nhân dễ dàng vận hành hoạt động kinh doanh độc lập.
Trong khi đó, tại Trung Quốc, mô hình One-Person Company (OPC) đang phát triển nhanh nhờ sự hỗ trợ của AI và tự động hóa. Nhiều địa phương triển khai các chính sách ưu đãi như hỗ trợ văn phòng miễn phí, tín dụng riêng và nền tảng số cho nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ này.
“Doanh nghiệp một người” có thể trở thành động lực tăng trưởng mới
Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh, mô hình “doanh nghiệp một người” là minh chứng cho xu hướng toàn dân khởi nghiệp trong bối cảnh mới, khi công nghệ và nền tảng số cho phép một cá nhân tự vận hành doanh nghiệp, quản lý tài chính và thực hiện nghĩa vụ thuế thông qua các ứng dụng số.
Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, cho biết Việt Nam hiện có tỷ lệ hơn 100 người dân/doanh nghiệp – cao hơn nhiều so với mức khoảng 30 người/doanh nghiệp ở các nền kinh tế năng động. Vì vậy, phát triển mô hình “doanh nghiệp một người” được kỳ vọng sẽ giúp gia tăng số lượng doanh nghiệp, tạo thêm việc làm và khai thác hiệu quả năng lực sáng tạo của từng cá nhân.
Hiện Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với Bộ Tài chính cùng các địa phương như Hà Nội, TPHCM và Đà Nẵng xây dựng mô hình thí điểm trước khi nhân rộng trên phạm vi toàn quốc.
Xu hướng tất yếu trong thời đại AI
Theo PGS-TS Nguyễn Văn Minh, Viện trưởng Viện Đào tạo và Tư vấn doanh nghiệp, Trường Đại học Ngoại thương, AI và công nghệ số đang làm thay đổi mạnh mẽ mô hình kinh doanh toàn cầu. Trên thế giới đã xuất hiện xu hướng “doanh nghiệp tỷ đô một người”, nơi phần lớn hoạt động được tự động hóa bằng AI và robot.
Tại Việt Nam, ngày càng nhiều cá nhân hoạt động độc lập trong các lĩnh vực công nghệ, thiết kế, tư vấn và sáng tạo nội dung theo mô hình tương tự “doanh nghiệp một người”. Nếu có cơ chế phù hợp, đây có thể trở thành lực lượng doanh nhân mới linh hoạt, sáng tạo và thích ứng nhanh với chuyển đổi số.
Giới chuyên gia nhận định, điều quan trọng nhất không phải là tạo thêm thủ tục hành chính, mà là xây dựng một cơ chế đủ đơn giản, minh bạch và linh hoạt để lực lượng lao động tri thức có thể bước vào khu vực kinh tế chính thức một cách tự nhiên hơn, qua đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Hoàng Phương (t/h)
