Không chỉ là câu chuyện giảm thuế
Sau hơn 4 năm thực thi, RCEP đang cho thấy vai trò không chỉ ở việc mở rộng thị trường mà còn ở khả năng kết nối doanh nghiệp Việt Nam với các chuỗi cung ứng trong khu vực. Tính đến năm 2025, tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tăng 30% so với thời điểm hiệp định có hiệu lực năm 2022.
Quy mô thương mại này cho thấy dư địa thị trường rất lớn, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu mới về năng lực cạnh tranh. Với doanh nghiệp Việt Nam, câu hỏi không còn đơn thuần là “thuế suất bao nhiêu”, mà là có đủ khả năng đáp ứng điều kiện để hàng hóa thực sự đi vào thị trường hay không.
Theo ông Nguyễn Cảnh Cường, chuyên gia kinh tế, thương mại quốc tế, nguyên Tham tán Thương mại Việt Nam tại Pháp, EU và Vương quốc Anh, một trong những giá trị đáng chú ý của RCEP là quy tắc cộng gộp xuất xứ. Doanh nghiệp có thể sử dụng nguyên liệu từ các nước thành viên để sản xuất tại Việt Nam và hưởng lợi từ cơ chế xuất xứ của khu vực.
Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp tổ chức lại chuỗi cung ứng thay vì phụ thuộc vào một nguồn nguyên liệu duy nhất. Với những ngành có tỷ trọng nguyên liệu nhập khẩu lớn, việc chủ động tìm kiếm nguồn cung trong khối RCEP có thể vừa giảm chi phí, vừa tạo điều kiện đáp ứng yêu cầu xuất xứ khi xuất khẩu.
Thực tế tại Sapon Group cho thấy hướng đi này đã được doanh nghiệp tính toán trong hoạt động sản xuất. Theo ông Đỗ Huy Phương, Tổng giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Sapon, doanh nghiệp nhập thân trúc, thân giấy từ Trung Quốc và bông từ Indonesia để phục vụ sản xuất. Ở chiều xuất khẩu, sản phẩm của Sapon đã được đưa vào Australia và New Zealand thông qua hệ thống của Daiso (Nhật Bản).
Như vậy, RCEP có thể được nhìn nhận như một “mắt xích” để doanh nghiệp kết nối nguồn nguyên liệu, sản xuất và thị trường thay vì chỉ là công cụ giảm thuế.
Từ tận dụng ưu đãi đến nâng chuẩn doanh nghiệp
Dù vậy, để khai thác sâu hơn thị trường RCEP, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy tận dụng ưu đãi sang chủ động xây dựng năng lực đáp ứng tiêu chuẩn.
Theo ông Nguyễn Cảnh Cường, những tiêu chuẩn quốc tế cao hơn cũng là thách thức thường gặp trong giai đoạn đầu thực thi các FTA. Tuy nhiên, năng lực của doanh nghiệp Việt Nam đang được cải thiện nhờ ứng dụng công nghệ, phương pháp quản lý mới, học hỏi từ đối tác quốc tế và nâng cao chất lượng nhân lực.
Điều này đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ - nhóm còn hạn chế về nguồn lực để nghiên cứu quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và các yêu cầu riêng của từng thị trường.
Muốn tận dụng RCEP hiệu quả, doanh nghiệp trước hết cần kiểm soát chặt nguồn nguyên liệu và hệ thống chứng từ. Đây là nền tảng để chứng minh xuất xứ và bảo đảm khả năng hưởng ưu đãi thuế quan. Cùng với đó là đầu tư vào tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quản trị dữ liệu và năng lực số.
Một yêu cầu khác là doanh nghiệp phải chủ động cập nhật những thay đổi của thị trường nhập khẩu. Cùng một sản phẩm nhưng mỗi thị trường có thể có yêu cầu khác nhau về chất lượng, an toàn, môi trường, bao bì, ghi nhãn hay truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, việc xây dựng bộ phận chuyên trách về thị trường và thương mại quốc tế sẽ ngày càng cần thiết.
Ở góc độ hỗ trợ, ông Nguyễn Cảnh Cường cho rằng cách tuyên truyền về FTA cần gần doanh nghiệp hơn. Thay vì chỉ cung cấp thông tin chung, cần tăng hoạt động hướng dẫn trực tiếp tại doanh nghiệp, khu công nghiệp và các địa bàn tập trung nhà máy xuất khẩu, giúp doanh nghiệp hiểu rõ từng ưu đãi và cách thức áp dụng.
Với doanh nghiệp, đây cũng là lúc cần nhìn RCEP như một cơ hội để nâng cấp chính mình. Khi quy tắc xuất xứ được khai thác hiệu quả, nguồn nguyên liệu được tổ chức tốt hơn và sản phẩm đáp ứng được các tiêu chuẩn cao, ưu đãi từ RCEP mới có thể chuyển hóa thành đơn hàng, thị phần và vị trí bền vững hơn trong chuỗi cung ứng khu vực.
RCEP mở ra một thị trường rộng, nhưng “chinh phục” thị trường này không chỉ bằng giá bán. Lợi thế dài hạn sẽ thuộc về những doanh nghiệp kiểm soát tốt chuỗi cung ứng, minh bạch xuất xứ, nâng chuẩn sản phẩm và đủ năng lực thích ứng với những yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.
Nam Sơn (t/h)
