Năm 2026 đánh dấu một giai đoạn đặc biệt đối với ngành Hải quan, khi yêu cầu cải cách thể chế, chuyển đổi số và tạo thuận lợi thương mại được đặt ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Theo ông Trần Đức Hùng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, ngành Hải quan đang tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Tài chính và các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân.
Mục tiêu xuyên suốt của các chương trình cải cách không đơn thuần là cắt giảm số lượng thủ tục hành chính mà hướng đến thay đổi căn bản phương thức quản lý nhà nước về hải quan theo hướng hiện đại, minh bạch và lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.
Đơn cử, đến nay ngành Hải quan đã cắt giảm 2 ngành nghề kinh doanh có điều kiện, tương đương 50% số ngành nghề thuộc phạm vi quản lý; cắt giảm 14 điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa, bãi bỏ 66 thủ tục hành chính. Con số này cho thấy sự chuyển dịch đáng chú ý từ mô hình quản lý dựa nhiều vào tiền kiểm sang quản lý dựa trên đánh giá rủi ro và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.
Đại diện Cục Hải quan cũng nhận định, khi các thủ tục không cần thiết được loại bỏ, nguồn lực quản lý sẽ tập trung nhiều hơn vào những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ gian lận, trong khi doanh nghiệp tuân thủ tốt được tạo điều kiện thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu.
Bên cạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số được xem là nền tảng cho những thay đổi mang tính dài hạn của ngành Hải quan. Cục Hải quan cho rằng, một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay, là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số thay thế Hệ thống thông quan hàng hóa tự động và Cơ chế một cửa quốc gia (VNACCS/VCIS) đang vận hành.
Theo định hướng của ngành, hệ thống mới sẽ cho phép kết nối, chia sẻ và xử lý dữ liệu tập trung trong toàn bộ quá trình quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện vận tải và doanh nghiệp. Khi dữ liệu trở thành nền tảng quản lý, cơ quan Hải quan có thể phân tích, đánh giá rủi ro chính xác hơn, giảm sự can thiệp thủ công và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp.
Có thể thấy, những nỗ lực cải cách của ngành Hải quan thời gian qua, đã mang lại những kết quả bước đầu. Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của cả nước đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Thu ngân sách nhà nước từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt hơn 215.140 tỷ đồng, tăng gần 16,9%.
Theo kế hoạch trong năm 2026, cùng với việc xây dựng Hải quan số, nhiều dự án chuyển đổi số trọng điểm đang được ngành Hải quan triển khai đồng bộ. Trong đó, dự án mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3 được kỳ vọng sẽ tạo bước tiến mới trong chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước.
Ngành Hải quan cũng đang vận hành hệ thống thông quan điện tử phiên bản 6, hệ thống quản lý điều hành tập trung, hệ thống xử lý dữ liệu điện tử đối với hàng hóa trị giá thấp gửi qua dịch vụ chuyển phát nhanh và thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ cán bộ hải quan cũng như cộng đồng doanh nghiệp.
Một dấu mốc đáng chú ý khác, là từ ngày 1/6/2026, mô hình thông quan tập trung được triển khai thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III.
Tuấn Ngọc
