Thế giới biến động và bài toán lựa chọn chiến lược của các quốc gia
Thế giới đương đại đang chứng kiến những chuyển động mang tính bước ngoặt, khi cục diện quốc tế chuyển dịch theo hướng đa cực, đa trung tâm, kéo theo sự gia tăng cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn trên nhiều lĩnh vực. Những xung đột địa - chính trị, những biến động về năng lượng, kinh tế, công nghệ và an ninh toàn cầu không chỉ làm gia tăng tính bất định của môi trường quốc tế, mà còn đặt ra những thách thức sâu sắc đối với mọi quốc gia trong việc xác định con đường phát triển và định vị chiến lược của mình.
Trong bối cảnh đó, các quốc gia có quy mô vừa và nhỏ, đặc biệt là các nước đang phát triển, đứng trước sức ép ngày càng lớn trong việc lựa chọn chiến lược phát triển. Nguy cơ bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh, bị buộc phải “chọn phe”, thậm chí đánh mất không gian tự chủ chiến lược là thách thức hiện hữu nếu thiếu bản lĩnh chính trị và tầm nhìn dài hạn. Thực tiễn quốc tế cho thấy, không ít quốc gia đã rơi vào trạng thái lệ thuộc, bị động khi không giữ vững được nguyên tắc độc lập trong hoạch định chính sách đối ngoại.
Trước những biến động đó, Việt Nam kiên định lựa chọn con đường đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế, đặt lợi ích quốc gia – dân tộc lên trên hết, trước hết. Đây không chỉ là sự kế thừa nhất quán tư duy chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn là kết quả của quá trình tổng kết sâu sắc thực tiễn cách mạng Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Hình tượng “ngoại giao cây tre” – với đặc trưng “mềm mại, khôn khéo nhưng rất kiên cường; linh hoạt, sáng tạo nhưng rất bản lĩnh, kiên định” – chính là sự khái quát cô đọng, sinh động cho đường lối đối ngoại đó. Đó không chỉ là một biểu tượng văn hóa, mà còn là một mô hình tư duy chiến lược, phản ánh đầy đủ bản lĩnh, trí tuệ và nghệ thuật đối ngoại của Việt Nam trong thời đại mới.
Kiên định nguyên tắc – nền tảng vững chắc của bản lĩnh đối ngoại Việt Nam
Ở tầng sâu nhất, “ngoại giao cây tre” được xây dựng trên một hệ trục nguyên tắc mang tính nền tảng, bất biến, đó là kiên định bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích tối cao của quốc gia – dân tộc. Đây chính là “gốc rễ” tạo nên sức sống bền bỉ và khả năng đứng vững của “cây tre Việt Nam” trong mọi hoàn cảnh, là điểm tựa để Việt Nam giữ vững bản lĩnh trước những biến động phức tạp của môi trường quốc tế, đồng thời cũng là cơ sở để hoạch định và triển khai các chính sách đối ngoại một cách nhất quán, xuyên suốt.
Trong suốt tiến trình cách mạng, từ đấu tranh giành độc lập dân tộc đến công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, bài học về giữ vững độc lập, tự chủ luôn được Đảng ta xác định là nguyên tắc bất di bất dịch, là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước. Đường lối đối ngoại của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới được xác định rõ: độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế; bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia – dân tộc trên cơ sở luật pháp quốc tế. Đây không chỉ là định hướng chính sách, mà còn là nguyên tắc chiến lược mang tính lâu dài, đóng vai trò như “la bàn định hướng” cho mọi hoạt động đối ngoại trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.
Sách trắng Quốc phòng Việt Nam năm 2019 đã khẳng định rõ, chính sách quốc phòng “bốn không” là biểu hiện tập trung, nhất quán của đường lối “ngoại giao cây tre” của Việt Nam, bao gồm: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác; và không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Chính sách này thể hiện rõ lập trường kiên định về độc lập, tự chủ, đồng thời khẳng định bản chất hòa bình, tự vệ của quốc phòng Việt Nam trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều biến động phức tạp.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, chính sự kiên định này đã giúp Việt Nam giữ vững thế chủ động chiến lược, không bị lệ thuộc, không bị cuốn vào các cuộc đối đầu địa - chính trị phức tạp, đồng thời duy trì được môi trường hòa bình, ổn định để phát triển. Từ đó, Việt Nam đã tạo dựng niềm tin sâu rộng với cộng đồng quốc tế, khẳng định vị thế là một quốc gia có trách nhiệm, nhất quán và đáng tin cậy.
Cây tre Việt Nam: Linh hoạt, mềm dẻo – nghệ thuật đa phương hóa trong thế giới đa cực
Nếu “gốc vững” là nền tảng bất biến, thì sự linh hoạt chính là yếu tố tạo nên sức sống và khả năng thích nghi của “ngoại giao cây tre”. Đó là nghệ thuật triển khai đường lối đối ngoại theo hướng đa phương hóa, đa dạng hóa, mở rộng quan hệ với tất cả các quốc gia, không phân biệt chế độ chính trị, trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Trong một thế giới ngày càng đa cực, nơi lợi ích của các quốc gia đan xen, cạnh tranh và hợp tác song hành, cách tiếp cận linh hoạt, mềm dẻo nhưng có nguyên tắc của Việt Nam đã trở thành một điểm sáng trong thực tiễn quan hệ quốc tế. Việt Nam kiên trì thực hiện chủ trương là bạn, là đối tác tin cậy và là thành viên tích cực, có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, qua đó thể hiện rõ tư duy đối ngoại mang tính bao trùm, cân bằng và thực chất. Điều đó đồng nghĩa với việc Việt Nam không lựa chọn đối đầu, không đứng về phe này để chống lại phe kia, mà chủ động xây dựng quan hệ cân bằng, hài hòa với các đối tác khác nhau, trên cơ sở lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ.
Chính nhờ đường lối đó, Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với hầu hết các quốc gia trên thế giới, tham gia sâu rộng vào các tổ chức và diễn đàn quốc tế quan trọng, từ khu vực đến toàn cầu, đồng thời không ngừng nâng tầm quan hệ với các đối tác chiến lược, đối tác toàn diện. Qua đó, Việt Nam không chỉ mở rộng không gian chiến lược mà còn tranh thủ hiệu quả các nguồn lực bên ngoài phục vụ phát triển đất nước, từ vốn, công nghệ đến tri thức và kinh nghiệm quản trị. Thực tiễn đối ngoại những năm gần đây cho thấy, Việt Nam luôn duy trì được thế cân bằng trong quan hệ với các nước lớn, không để bị cuốn vào các vòng xoáy cạnh tranh, đồng thời không ngừng nâng cao vị thế quốc gia. Các hoạt động đối ngoại cấp cao diễn ra sôi động, hiệu quả đã góp phần khẳng định hình ảnh một Việt Nam chủ động, tích cực, có trách nhiệm và ngày càng có vai trò trong các vấn đề khu vực và quốc tế.
Chủ động thích ứng - năng lực ứng phó trước những biến động toàn cầu
Trong một thế giới đầy biến động, nơi những cú sốc toàn cầu có thể xảy ra bất cứ lúc nào, khả năng thích ứng nhanh trở thành một yếu tố sống còn đối với mọi quốc gia. “Ngoại giao cây tre” của Việt Nam thể hiện rõ nét ở năng lực phản ứng linh hoạt, kịp thời trước những biến động phức tạp của tình hình quốc tế, từ khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh toàn cầu đến xung đột địa - chính trị và biến động thị trường. Đường lối ngoại giao này cho phép Việt Nam vận dụng linh hoạt các công cụ đối ngoại, kết hợp chặt chẽ giữa đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân, tạo thành sức mạnh tổng hợp trong xử lý các vấn đề quốc tế. Nhờ đó, Việt Nam có thể “tùy cơ ứng biến”, điều chỉnh sách lược phù hợp với từng thời điểm, từng đối tác, từng vấn đề cụ thể, nhưng vẫn giữ vững nguyên tắc chiến lược, không bị dao động trước những thay đổi nhất thời của tình hình.
Điều quan trọng hơn, khả năng thích ứng không chỉ dừng ở phản ứng bị động mà còn thể hiện ở năng lực chủ động dự báo, nhận diện xu thế, từ đó chuẩn bị các phương án ứng phó phù hợp, tận dụng cơ hội phát triển trong thách thức. Chính trục thích ứng này đã làm nên sức mạnh đặc biệt của “cây tre Việt Nam”: mềm dẻo trước gió bão nhưng không bị khuất phục, linh hoạt trong sách lược nhưng không đánh mất bản lĩnh chiến lược, qua đó giúp Việt Nam không chỉ đứng vững mà còn vươn lên trong một thế giới đầy biến động.
Bản lĩnh đối ngoại Việt Nam qua bài toán an ninh năng lượng
Những biến động của thị trường dầu mỏ trong thời gian qua, dưới tác động của cuộc chiến Mỹ - Isreal - Iran, đã tạo ra cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Không ít quốc gia đã rơi vào tình trạng mất an ninh năng lượng, kéo theo bất ổn kinh tế. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đã chủ động triển khai nhiều giải pháp mang tính tổng thể, trong đó ngoại giao đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Chính phủ đã tích cực thúc đẩy hợp tác năng lượng với nhiều đối tác, tăng cường tiếp xúc, làm việc và đàm phán với các quốc gia có nguồn cung lớn như Nga, Trung Đông, châu Phi. Việc duy trì và mở rộng các kênh hợp tác song phương, đồng thời tận dụng hiệu quả các cơ hội từ biến động thị trường quốc tế, đã góp phần quan trọng bảo đảm nguồn cung xăng dầu ổn định cho nền kinh tế.
Đáng chú ý, hiệu quả của các giải pháp tổng thể này được phản ánh rõ nét qua mặt bằng giá xăng dầu trong nước. Sau kỳ điều hành tháng 3/2026, giá xăng RON95 tại Việt Nam ở mức khoảng 30.690 đồng/lít. So sánh trong khu vực cho thấy, mức giá này thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia ASEAN như Campuchia (khoảng 35.600 đồng/lít xăng), Lào (xăng khoảng 47.600 đồng/lít), thậm chí thấp hơn cả một số thị trường lớn như Trung Quốc. Thực tế cũng ghi nhận, tại một số nước láng giềng, giá xăng đã vượt ngưỡng 40.000-47.000 đồng/lít do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu và chi phí logistics cao. Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì được mặt bằng giá ở mức trung bình thấp trong khu vực, thậm chí có thời điểm thuộc nhóm thấp nhất Đông Nam Á.
Vì vậy, “ngoại giao cây tre” không chỉ góp phần giữ vững môi trường hòa bình, mà còn trực tiếp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện huy động các nguồn lực bên ngoài cho phát triển đất nước. Trong điều kiện nhiều quốc gia phải đối mặt với lạm phát năng lượng và bất ổn thị trường, việc Việt Nam giữ được ổn định giá xăng dầu và kiểm soát tốt thị trường là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của đường lối đối ngoại linh hoạt, sáng tạo. Điều đó một lần nữa khẳng định, ngoại giao ngày nay không chỉ là hoạt động chính trị thuần túy, mà đã trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển, bảo đảm an ninh kinh tế và nâng cao năng lực tự chủ của quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
(Bài dự thi Giải Búa liềm vàng lần thứ XI năm 2026)
Nguyễn Huy Trung
