Bốn sắc màu trên sóng biển
Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, xã Hòa Trạch (sáp nhập 3 xã Quảng Châu, Quảng Tùng và Cảnh Dương) tiếp tục duy trì lễ hội bơi thuyền truyền thống trên biển nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa lâu đời của vùng đất ven biển Cảnh Dương.
Với người dân làng biển Cảnh Dương, biển không chỉ là nơi mưu sinh mà còn gắn với đời sống tinh thần qua bao thế hệ. Lễ hội bơi thuyền được tổ chức như một lời cầu mong biển trời thuận hòa, ngư dân ra khơi bình an, tàu thuyền trở về đầy ắp cá tôm. Đây cũng là dịp để những người con của biển phô diễn sức mạnh, kỹ thuật chèo lái và tinh thần đoàn kết.
Điều đặc biệt ở lễ hội bơi thuyền Hòa Trạch là chỉ có 4 đội thuyền tham gia tranh tài. Mỗi đội được nhận diện bằng một màu sơn riêng: Xanh, đỏ, tím và vàng. Theo ông Trương Hạo Nam (70 tuổi, ở thôn Cảnh Dương Bắc), quy định này có nguồn gốc từ những năm lễ hội còn được tổ chức trên sông Roòn. Do bề ngang sông hẹp, đường đua ngắn nên chỉ đủ không gian cho 2 cặp, tương đương 4 chiếc thuyền, cùng tranh tài.
Về sau, lượng tàu thuyền của ngư dân ngày càng đông khiến việc tổ chức đua trên sông gặp nhiều khó khăn. Từ năm 2003 đến nay, lễ hội được chuyển ra tổ chức trên biển, nhưng quy định 4 đội thuyền vẫn được duy trì.
Hiện nay xã Hòa Trạch có 12 thôn, theo quy định, cứ 3 thôn liên kết thành một đội thuyền để cùng tranh tài. Lễ bốc thăm màu thuyền được tổ chức tại Ngư Linh miếu khoảng một tháng trước ngày hội.
4 đội thuyền năm nay được phân chia màu sắc như sau: Đội 1 gồm các thôn Cảnh Dương Đông, Sơn Tùng và Quảng Châu mang màu xanh. Đội 2 gồm Tân Cảnh, Phúc Kiều và Tiền Tiến mang màu tím. Đội 3 gồm Cảnh Dương Bắc, Quảng Tùng và Châu Hòa mang màu đỏ. Đội 4 gồm Cảnh Dương, Trung Minh và Tùng Lý mang màu vàng.
4 màu sắc không chỉ giúp các đội dễ nhận diện trong cuộc đua mà còn tạo nên nét riêng đầy sinh động cho lễ hội. Những ngày trước khi diễn ra lễ hội, những người cổ vũ cũng diện trang phục theo màu thuyền của đội mình, khiến không gian lễ hội càng thêm rực rỡ.
Cuộc đua bắt đầu từ những bước chân chạy trên cát
Ông Nguyễn Tiến Nên (ở thôn Cảnh Dương Đông, người am hiểu văn hoá địa phương) chia sẻ: Trước giờ đua, lễ hội mở đầu bằng nghi thức dâng hương tại đình thờ Tổ và Ngư Linh miếu. Sau phần nghi lễ, các đội bước vào một thử thách đặc biệt mang tên “chạy thẻ”.
Cụ thể, mỗi đội cử một người có khả năng chạy nhanh. Khi tiếng chiêng vang lên, từ điểm xuất phát ở mép nước biển, vận động viên đại diện của đội thuyền lập tức lao trên cát hướng về sân Ngư Linh miếu, nơi đặt 4 chiếc thẻ có màu tương ứng với màu sơn của 4 chiếc thuyền. 
Người chạy phải nhanh chóng tìm đúng chiếc thẻ mang màu thuyền của đội mình rồi mang trở lại để đội đua có thể xuất phát. Khoảng cách đường chạy hiện nay khoảng 100 m nhưng không vì thế mà phần thi mất đi sự hồi hộp. Chạy trên cát vốn không dễ, trong khi tiếng chiêng, tiếng trống và sự cổ vũ náo nhiệt của người dân có thể khiến tâm lý người thi đấu bị ảnh hưởng.
Theo ông Nên, “chạy thẻ” vẫn là phần thi tạo nên nét riêng của lễ hội, mở đầu cho cuộc tranh tài trên sóng nước Cảnh Dương.
Rực rỡ sắc màu bên bờ biển
Lễ hội bơi thuyền truyền thống xã Hòa Trạch gồm 4 lượt đua. Mỗi lượt gồm vòng đi và vòng về qua 2 phao tiêu, với tổng chiều dài đường đua hơn 5 km.
Mỗi chiếc thuyền có 29 người, gồm 22 người cầm dầm, 3 người cầm lái, 1 người gõ mõ, 1 người tát nước, 1 người khoát cờ và 1 trọng tài giám sát.
Trên mặt biển, mỗi vị trí đều giữ một vai trò riêng. Người cầm dầm phải phối hợp nhịp nhàng theo tiếng mõ; người gõ mõ giữ nhịp chèo; người tát nước liên tục giữ cho thuyền nhẹ và ổn định; người khoát cờ tạo hiệu lệnh; còn người cầm lái giữ vai trò điều khiển cả con thuyền giữa sóng nước.
Nếu ngoài khơi là cuộc tranh tài của những mái dầm, thì trên bờ biển là một “sân khấu” khác với hàng nghìn người dân đứng dọc bờ reo hò, vẫy cờ cổ vũ.
Bốn sắc xanh, đỏ, tím, vàng của những chiếc thuyền cũng được mang lên bờ qua trang phục của các cổ động viên. Mỗi người khoác lên mình màu áo của đội thôn mình, cùng hò reo theo từng nhịp dầm, từng cú quay phao và từng mét nước mà con thuyền vượt qua.
Ông Võ Xuân Hồng, Phó Chủ tịch UBND xã Hòa Trạch cho biết: Lễ hội bơi thuyền truyền thống trên biển là hoạt động văn hóa được địa phương duy trì nhằm gìn giữ phong tục, tập quán của người dân vùng biển; đồng thời chào mừng Ngày Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9.
Xuân Thi
