Bức tranh báo động về hàng giả trên các nền tảng số
Sự thâm nhập sâu rộng của internet và các thiết bị di động đã thay đổi hoàn toàn thói quen mua sắm của người tiêu dùng Việt Nam. Theo các báo cáo mới nhất, quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam năm 2024 đã vượt mốc 25 tỷ USD và dự kiến đạt mức 31 tỷ USD vào năm 2025, duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định ở mức trên 25%. Thương mại điện tử hiện chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng, khẳng định vai trò là một trụ cột quan trọng của kinh tế số. Tuy nhiên, tỷ lệ thuận với quy mô thị trường là sự phức tạp của các hành vi vi phạm thương mại.
Thống kê từ lực lượng Quản lý thị trường trong sáu tháng đầu năm 2025 cho thấy một thực trạng đáng lo ngại về tình hình vi phạm trên không gian mạng. Trong tổng số hơn 11.500 vụ kiểm tra, cơ quan chức năng đã xử lý gần 10.000 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách nhà nước 141 tỷ đồng. Đặc biệt, lĩnh vực thương mại điện tử tiếp tục là điểm nóng với hàng loạt vụ việc liên quan đến các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, dược phẩm và sữa bột.
Sự tinh vi của tội phạm hàng giả thể hiện qua việc sử dụng các tài khoản ảo, sim rác và hệ thống máy chủ đặt tại nước ngoài để tránh sự truy vết. Các nền tảng mạng xã hội và tính năng livestream đã trở thành công cụ đắc lực để tiêu thụ hàng giả thông qua việc sử dụng những người có ảnh hưởng nhằm tạo lòng tin giả tạo. Một minh chứng điển hình là vụ việc kẹo thực phẩm chức năng giả vào giai đoạn 2024-2025, nơi sản phẩm được quảng cáo sai sự thật về thành phần rau củ, thu hút hơn 56.000 khách hàng và đạt doanh thu gần 17,5 tỷ đồng trước khi bị phát hiện. Điều này cho thấy hàng giả không chỉ còn là vấn đề về nhãn hiệu mà còn là sự gian lận nghiêm trọng về tiêu chuẩn chất lượng và an toàn tính mạng.
Trước thực trạng này, số lượng sản phẩm vi phạm bị gỡ bỏ trên các sàn trong nửa đầu năm 2025 đã lên tới hơn 50.000 sản phẩm với khoảng 13.000 gian hàng bị ngăn chặn. Dù con số xử lý lớn, nhưng cuộc chiến này vẫn vô cùng cam go khi các đối tượng liên tục thay đổi phương thức hoạt động để lách qua các bộ lọc kiểm soát của sàn và cơ quan chức năng.
Khung pháp lý và sự chuyển dịch trách nhiệm của chủ sàn
Trước thực trạng vi phạm ngày càng đa dạng, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước điều chỉnh quan trọng để thắt chặt trách nhiệm của các bên liên quan, đặc biệt là các đơn vị cung cấp dịch vụ sàn giao dịch thương mại điện tử. Điểm cốt lõi của sự thay đổi này là việc xác định rõ ràng vai trò của chủ sở hữu nền tảng không chỉ là người cung cấp hạ tầng kỹ thuật mà còn là chủ thể có trách nhiệm kiểm soát tính hợp pháp của hàng hóa lưu thông.
Sự chuyển đổi từ các quy định cũ sang Nghị định 85 năm 2021 đã mở rộng phạm vi quản lý đến cả các hình thức hoạt động trên mạng xã hội nếu có tính năng cho phép trưng bày, giới thiệu hàng hóa hoặc giao kết hợp đồng. Các quy định mới yêu cầu sàn phải hiển thị đầy đủ thông tin như nhãn sản phẩm, giấy phép kinh doanh hoặc các chứng chỉ phù hợp với quy định chuyên ngành. Điều này buộc các sàn phải nâng cao năng lực thẩm định hồ sơ người bán ngay từ khâu đầu vào.
Một trong những điểm đột phá là quy định đối với các nền tảng xuyên biên giới. Bất kỳ website nào có tên miền Việt Nam, hiển thị tiếng Việt hoặc có trên 100.000 lượt giao dịch từ Việt Nam trong một năm đều phải thực hiện thủ tục đăng ký với Bộ Công Thương. Các tổ chức này bắt buộc phải thành lập văn phòng đại diện hoặc chỉ định đại diện ủy quyền tại Việt Nam để giải quyết các vấn đề pháp lý và khiếu nại của người tiêu dùng. Quy định này nhằm chấm dứt tình trạng các nền tảng nước ngoài hoạt động phi chính thức, gây khó khăn cho công tác xử lý vi phạm hàng giả và trốn thuế.
Bên cạnh đó, chủ sàn có nghĩa vụ ngăn chặn và gỡ bỏ kịp thời các thông tin bán hàng giả khi phát hiện hoặc nhận được phản ánh có căn cứ. Việc lưu trữ lịch sử giao dịch và thông tin người bán không chỉ phục vụ mục đích kế toán mà còn là dữ liệu then chốt để lực lượng chức năng thực hiện truy vết khi có dấu hiệu hình sự. Nếu sàn thương mại điện tử không thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiểm soát hoặc chậm trễ trong việc gỡ bỏ hàng giả gây thiệt hại cho khách hàng, sàn có thể phải chịu trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Quy trình khiếu nại hiện nay thường dựa trên cơ chế thông báo và gỡ bỏ. Khi một chủ thể quyền phát hiện hàng giả, sàn có trách nhiệm tiếp nhận hồ sơ bằng chứng và xử lý trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, thách thức vẫn nằm ở việc xác định ranh giới giữa hàng giả và hàng xách tay chính hãng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa nhãn hiệu và đơn vị quản lý sàn.
Giải pháp công nghệ và sự phối hợp đa bên trong tương lai
Để duy trì niềm tin của người tiêu dùng, các sàn thương mại điện tử lớn đã bắt đầu xây dựng hệ sinh thái bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tinh vi. Shopee đã triển khai chương trình đối tác bảo vệ thương hiệu, hợp tác trực tiếp với các nhãn hàng quốc tế để xử lý khiếu nại nhanh chóng. Hệ thống nhận diện thông minh của sàn này đã phát hiện và ngăn chặn được khoảng 99% các vi phạm sở hữu trí tuệ một cách chủ động thông qua công nghệ học máy. Trong khi đó, Lazada tập trung vào việc ngăn chặn từ gốc với tỷ lệ đại đa số sản phẩm vi phạm bị gỡ bỏ trước khi có bất kỳ giao dịch nào diễn ra.
Trên thế giới, Amazon đã thiết lập tiêu chuẩn vàng với các chương trình cho phép thương hiệu tự phục vụ gỡ bỏ hàng giả mà không cần chờ sàn phê duyệt. Họ cũng ứng dụng mã hóa sản phẩm duy nhất lên từng đơn vị hàng hóa để đảm bảo chỉ hàng chính hãng mới được nhập kho. Những mô hình này đang được các sàn tại Việt Nam nghiên cứu và áp dụng linh hoạt nhằm tối ưu hóa khả năng bảo vệ người mua.
Tuy nhiên, sự nỗ lực đơn phương của các sàn là không đủ. Cuộc chiến này cần một cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, sàn thương mại điện tử, nhãn hiệu, đơn vị logistics và người tiêu dùng. Cục Quản lý thị trường đã chủ trì việc ký cam kết chia sẻ dữ liệu vi phạm với các sàn lớn để xây dựng hệ sinh thái số giải quyết tranh chấp trực tuyến. Đồng thời, các cơ quan chức năng đang đề xuất tăng mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán hàng giả trên mạng nhằm tạo sức răn đe đủ lớn.
Logistics đóng vai trò là mạch máu nhưng cũng có thể là con đường tiêu thụ hàng giả nếu không được kiểm soát. Cần phải luật hóa việc sử dụng thông tin của chủ hàng tại các đơn vị giao nhận và tăng cường quản lý hóa đơn điện tử gắn liền với từng đơn hàng. Các đơn vị vận chuyển phải có trách nhiệm kiểm tra tính hợp pháp của chứng từ hàng hóa trong quá trình lưu thông.
Bước sang giai đoạn mới, trí tuệ nhân tạo sẽ không chỉ dừng lại ở việc nhận diện hình ảnh mà còn có khả năng phân tích hành vi để dự đoán khả năng bán hàng giả của một tài khoản mới. Việc ứng dụng Blockchain vào chuỗi cung ứng sẽ tạo ra một sổ cái bất biến, cho phép người tiêu dùng truy xuất nguồn gốc từ khâu sản xuất cho đến khi hàng đến tay khách hàng. Sự kết hợp giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh của các sàn sẽ giúp loại bỏ hoàn toàn các gian hàng ảo và sim rác thông qua xác thực sinh trắc học.
Cuộc chiến chống hàng giả trên sàn thương mại điện tử là một hành trình lâu dài và phức tạp. Trách nhiệm của các sàn không còn dừng lại ở mức độ tự nguyện mà đã trở thành nghĩa vụ pháp lý và đạo đức kinh doanh cốt lõi. Chỉ khi một môi trường thương mại điện tử an toàn và minh bạch được thiết lập dựa trên sự thấu hiểu và chung tay của toàn xã hội, kinh tế số Việt Nam mới thực sự phát triển bền vững và vươn tầm quốc tế. Người tiêu dùng, với tư cách là rào cản cuối cùng, cần kiên quyết tẩy chay hàng giả và tích cực báo cáo vi phạm để bảo vệ quyền lợi của chính mình và cộng đồng.
Tâm An
