Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Trong 9 tháng đầu năm, thị trường B2C tăng 19,5%, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử đạt 68%.
Thị trường mở rộng khiến công tác giám sát phức tạp hơn khi hàng giả, thông tin sai lệch và hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ xuất hiện trên nhiều kênh trực tuyến, gây khó khăn cho việc xác minh người bán và nguồn gốc sản phẩm.
Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), hoạt động mua bán truyền thống thường gắn với cửa hàng và địa điểm kinh doanh xác định. Trên môi trường trực tuyến, người bán có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều địa bàn mà không cần xuất hiện trực tiếp.
Áp lực còn đến từ nguồn lực thực thi, tại những địa bàn đông dân cư, số lượng hộ kinh doanh rất lớn, trong khi nhân lực kiểm tra có hạn, phương thức kiểm tra thủ công không còn đủ sức bao quát toàn bộ hoạt động kinh doanh. Việc phát hiện và xử lý vi phạm đòi hỏi sự hỗ trợ của các công cụ hiện đại.
Ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nhận định, các mô hình kinh doanh trên nền tảng số biến đổi nhanh khiến việc nhận diện và kiểm soát hành vi vi phạm thêm phức tạp. Ở lĩnh vực quảng cáo, khối lượng nội dung quá lớn không cho phép cơ quan chức năng rà soát toàn diện bằng nhân lực truyền thống; vì vậy phải xác định trọng tâm, ưu tiên các nhóm có nguy cơ cao.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Thành, Trưởng phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhấn mạnh, khi đối tượng vi phạm sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), cơ quan quản lý cũng phải nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ để nhận diện hành vi gian lận. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã xác lập cơ sở cho hướng đi này. Điều 7 khuyến khích ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong bảo vệ người tiêu dùng. Điều 75 quy định trách nhiệm của Bộ Công Thương trong xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Truy xuất nguồn gốc là giải pháp hỗ trợ lực lượng quản lý thị trường nâng cao hiệu quả kiểm tra hàng hóa. Thay vì chỉ quan sát và đối chiếu hồ sơ thủ công, cán bộ có thể quét mã QR để tra cứu thông tin sản phẩm, doanh nghiệp và sàng lọc dấu hiệu nghi vấn. Tuy nhiên, mã QR không tự chứng minh hàng thật; việc kết luận hàng giả vẫn cần kiểm tra, xác minh theo quy định.
Ngày 23/12/2025, Bộ Công Thương đưa vào vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa VeriGoods tại verigoods.vn, kết nối và chia sẻ dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia. Đến hết tháng 5/2026, hệ thống đã xác thực hơn 1 triệu mã sản phẩm.
Thông tư số 31/2026/TT-BCT ngày 11/6/2026 quy định truy xuất nguồn gốc đối với hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương. Từ ngày 1/7/2026, thương nhân đăng ký tài khoản, nhận mã định danh và xác thực thông tin sản phẩm. Từ ngày 1/1/2027, các đối tượng thuộc diện bắt buộc phải hoàn thành truy xuất nguồn gốc trước khi đưa hàng hóa ra thị trường.
Doanh nghiệp có thể cập nhật dữ liệu lên VeriGoods hoặc sử dụng hệ thống nội bộ đáp ứng yêu cầu kết nối, chia sẻ thông tin; đồng thời chịu trách nhiệm về tính chính xác của dữ liệu khai báo.
Theo ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Công nghệ Checkee, định danh sản phẩm, kết hợp lịch sử quét mã, dữ liệu địa điểm và công nghệ AI, có thể giúp phát hiện dấu hiệu bất thường, cảnh báo nguy cơ giả mạo để cơ quan chức năng kiểm tra chuyên sâu. Tuy nhiên, cảnh báo công nghệ không thay thế kết luận vi phạm của cơ quan có thẩm quyền.
Bên cạnh truy xuất nguồn gốc, phản ánh của người tiêu dùng giúp cơ quan chức năng nhận diện nguy cơ, giám sát thị trường và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với hành vi gian lận trực tuyến.
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, năm 2025, Tổng đài 1800.6838 tiếp nhận 14.868 cuộc gọi, trong đó 9.513 cuộc được tổng đài viên xử lý. Ủy ban cũng tiếp nhận 896 đơn, thư phản ánh, kiến nghị; xử phạt 17 tổ chức, cá nhân với tổng số tiền 2,71 tỷ đồng và giám sát 19 chương trình thu hồi sản phẩm có khuyết tật.
Theo ông Phan Thế Thắng, dữ liệu phản ánh giúp cơ quan quản lý xác định những đơn vị có nhiều kiến nghị để tập trung hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Tuy nhiên, đây chỉ là nguồn thông tin phục vụ xác minh, chưa phải căn cứ kết luận vi phạm.
Trách nhiệm của các nền tảng số cũng đóng vai trò quan trọng. Điều 39 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định nghĩa vụ lưu trữ hoặc cung cấp giải pháp lưu trữ thông tin sản phẩm và giao dịch, hỗ trợ truy vết, giải quyết khiếu nại. Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã yêu cầu các nền tảng số trung gian quy mô lớn rà soát, báo cáo việc tuân thủ pháp luật.
Ông Nguyễn Lâm Thanh, đại diện TikTok Việt Nam cho biết, các sàn thương mại điện tử có đăng ký có lợi thế trong lưu trữ thông tin giao dịch và xác minh chủ thể. Ngược lại, giao dịch ngoài nền tảng có đăng ký thường thiếu thông tin người bán và chứng cứ, gây khó khăn cho việc truy vết, xác định trách nhiệm.
Về chính sách, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 239/QĐ-BCT ngày 3/2/2026 phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030; tiếp đó là Quyết định số 1769/QĐ-BCT ngày 15/7/2026, chú trọng ứng dụng công nghệ, nâng cao hiệu quả giám sát và tăng cường phối hợp.
Xu hướng quản lý đang chuyển từ kiểm tra trực tiếp sang giám sát dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Trong đó, dữ liệu truy xuất nguồn gốc, thông tin giao dịch và phản ánh của người tiêu dùng giúp phát hiện dấu hiệu bất thường, hỗ trợ kiểm tra có trọng tâm.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu đáng tin cậy, trách nhiệm của các bên được xác định rõ và mọi cảnh báo đều được xác minh theo quy định pháp luật.
Hà Trần
