Trong khuôn khổ talkshow “Bảo vệ người chăn nuôi trước áp lực thị trường và thực phẩm nhập khẩu” diễn ra ngày 20/10, do Tạp chí Thương hiệu và Công luận tổ chức, các chuyên gia đã phân tích nhiều góc nhìn về trách nhiệm quản lý thị trường, tính minh bạch của thực phẩm và quyền lợi của các bên trong chuỗi cung ứng, từ người chăn nuôi, doanh nghiệp đến người tiêu dùng.
Tham gia talkshow có ông Trần Phú Cường, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM; ông Lê Thế Anh, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Vina Agoimex; ThS. Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Đồng Nai, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng TP Đồng Nai, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Tri Ân.
Chương trình có sự đồng hành của Công ty TNHH Thương mại - Dịch vụ Đức Tâm Group, Công ty Cổ phần Vina Agoimex và Công ty Luật TNHH MTV Tri Ân.
Từ góc độ pháp lý và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ThS. Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân cho rằng, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc xây dựng các quy định pháp luật mà còn ở hiệu quả thực thi. Theo ông, cần tăng cường kiểm soát thị trường, bảo đảm cạnh tranh công bằng giữa sản phẩm trong nước và hàng nhập khẩu, đồng thời nâng cao nhận thức để người tiêu dùng chủ động thực hiện quyền của mình.
Người tiêu dùng cần biết và thực hiện quyền của mình
Theo ThS. Luật sư Trần Cao Đại Kỳ Quân, pháp luật hiện hành đã có những quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc hàng hóa. Tuy nhiên, để những quy định này phát huy hiệu quả trong thực tế, cần có sự phối hợp giữa người sản xuất, đơn vị kinh doanh, người tiêu dùng và cơ quan quản lý nhà nước.
Phân tích chuỗi cung ứng thực phẩm, ông Quân cho rằng, mỗi chủ thể đều có vai trò và trách nhiệm riêng. Người sản xuất phải bảo đảm chất lượng sản phẩm; đơn vị kinh doanh cần tuân thủ quy định và cung cấp thông tin chính xác; người tiêu dùng cần chủ động tìm hiểu hàng hóa; còn cơ quan quản lý nhà nước phải tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.
Trong đó, một khoảng trống đáng chú ý là người tiêu dùng chưa nhận thức đầy đủ các quyền đã được pháp luật quy định, cũng như cách thức thực hiện những quyền này trong thực tế.
Ông Quân dẫn chứng, khi mua thực phẩm tại siêu thị, không phải người tiêu dùng nào cũng biết cách sử dụng mã QR để kiểm tra thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Khi chưa hình thành thói quen tìm hiểu và xác minh thông tin, nhiều người vẫn mua hàng mà chưa chủ động kiểm tra nguồn gốc, xuất xứ hoặc những dữ liệu liên quan.
Theo ông, việc người tiêu dùng thiếu thông tin và chưa chủ động thực hiện quyền của mình có thể làm giảm sức ép buộc các đơn vị kinh doanh phải minh bạch. Trong khi đó, một số cơ sở có thể chạy theo lợi nhuận, không cung cấp mã truy xuất nguồn gốc hoặc có mã nhưng thông tin bên trong không đầy đủ.
Bên cạnh nhận thức của người tiêu dùng và trách nhiệm của doanh nghiệp, ông Quân cũng nhìn nhận những khó khăn của cơ quan quản lý nhà nước. Với khối lượng công việc lớn và nguồn lực có hạn, việc kiểm soát toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên thị trường là thách thức không nhỏ.
Từ thực tế này, ông cho rằng, cần tăng cường phối hợp giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý. Việc truy xuất nguồn gốc không nên chỉ dừng ở hình thức mà phải giúp người tiêu dùng có thể tiếp cận, kiểm tra và đối chiếu thông tin về sản phẩm.
Khi người mua chủ động tìm hiểu nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và phản ánh những bất thường, thị trường sẽ có thêm cơ chế giám sát từ phía người tiêu dùng. Đây cũng là động lực để các cơ sở sản xuất, kinh doanh nâng cao trách nhiệm và tuân thủ quy định pháp luật.
Cạnh tranh công bằng, không lấy giá rẻ làm tiêu chí duy nhất
Đề cập mối quan hệ giữa bảo vệ người chăn nuôi trong nước và bảo đảm quyền lựa chọn của người tiêu dùng, ông Quân cho rằng, cần nhìn nhận hài hòa lợi ích của các bên, thay vì đặt quyền lợi của chủ thể này đối lập với chủ thể khác.
Theo ông, sản phẩm từ người chăn nuôi đến tay người tiêu dùng thường phải qua các khâu trung gian, đặc biệt là thương nhân và đơn vị phân phối. Vì vậy, việc bảo vệ người chăn nuôi không chỉ liên quan đến quá trình sản xuất mà còn gắn với cách thức sản phẩm được đưa ra thị trường, điều kiện cạnh tranh và trách nhiệm của các chủ thể tham gia lưu thông hàng hóa.
Ông Quân cho rằng, không thể vì mục tiêu bảo vệ người tiêu dùng mà hạn chế thiếu căn cứ việc đưa sản phẩm nhập khẩu vào lưu thông. Hàng nhập khẩu góp phần đa dạng hóa nguồn cung, tạo thêm lựa chọn cho người mua và mang lại những giá trị nhất định cho nền kinh tế.
Tuy nhiên, để bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, sản phẩm trong nước và hàng nhập khẩu cần được kiểm soát trên cơ sở khách quan, minh bạch và công bằng. Cơ quan quản lý nhà nước phải thực hiện nghiêm các quy định đối với cả hai nhóm sản phẩm, bảo đảm hàng hóa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc xuất xứ và các điều kiện lưu thông theo quy định pháp luật.
Theo ông Quân, giá cả là yếu tố quan trọng trong quyết định mua hàng, nhưng không thể trở thành tiêu chí duy nhất để đánh giá chất lượng sản phẩm. Nếu thị trường chỉ đặt nặng yêu cầu giá rẻ, người chăn nuôi trong nước có thể phải chịu thêm áp lực cạnh tranh, nhất là khi sản phẩm của họ gặp bất lợi về chi phí sản xuất và điều kiện kinh doanh.
Vì vậy, điều cần thiết không phải là loại bỏ hàng nhập khẩu hay ưu tiên tuyệt đối sản phẩm trong nước, mà là tạo lập môi trường cạnh tranh bình đẳng, trong đó mọi sản phẩm lưu thông đều phải đáp ứng yêu cầu pháp luật.
Khi thông tin được công khai, nguồn gốc có thể kiểm chứng và chất lượng được kiểm soát, người tiêu dùng sẽ có cơ sở lựa chọn hàng hóa phù hợp hơn. Đồng thời, người chăn nuôi trong nước cũng có cơ hội cạnh tranh dựa trên chất lượng, uy tín và giá trị sản phẩm, thay vì chỉ chịu sức ép giảm giá.
Phát huy vai trò của Hội, tăng cường kiểm tra và xử lý vi phạm
Với vai trò Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng TP Đồng Nai, ông Quân cho biết, tuyên truyền, phổ biến pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm giúp người tiêu dùng nhận biết quyền lợi của mình và biết cách tự bảo vệ khi phát sinh vấn đề.
Theo ông, người tiêu dùng cần được hướng dẫn cụ thể về quyền được cung cấp thông tin, cách kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, phương thức phản ánh và những bước cần thực hiện khi quyền lợi bị xâm phạm. Công tác tuyên truyền vì vậy không chỉ dừng ở việc phổ biến quy định mà còn phải giúp người dân biết cách vận dụng pháp luật trong những tình huống thực tế.
Khi quyền lợi bị xâm phạm, người tiêu dùng có thể gửi đơn yêu cầu Hội hỗ trợ, bảo vệ theo chức năng và quy định pháp luật. Tùy từng trường hợp, Hội có thể hỗ trợ giải quyết khiếu nại hoặc đại diện cho người tiêu dùng khởi kiện tổ chức, cá nhân kinh doanh có hành vi vi phạm theo đúng điều kiện và trình tự pháp luật quy định.
Ông Quân cho rằng, khi người tiêu dùng chủ động tìm hiểu thông tin, kiểm tra nguồn gốc và phản ánh những bất thường, họ không chỉ bảo vệ quyền lợi của bản thân mà còn góp phần tạo sức ép để các đơn vị sản xuất, kinh doanh tuân thủ quy định. Người tiêu dùng cũng có thể từ chối lựa chọn những sản phẩm không đáp ứng yêu cầu về chất lượng, thông tin hoặc truy xuất nguồn gốc, qua đó thúc đẩy thị trường minh bạch hơn.
Tuy nhiên, theo ông, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai người tiêu dùng. Việc giám sát từ phía người dân chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hoạt động kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm của cơ quan quản lý nhà nước.
Ông Quân nhận định, các quy định pháp luật hiện hành về cơ bản đã có những cơ sở cần thiết để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quản lý chất lượng hàng hóa. Vấn đề cốt lõi hiện nay là tổ chức thực hiện và áp dụng chế tài đủ nghiêm đối với các hành vi vi phạm.
Do đó, cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường năng lực, nhân lực và hiệu quả kiểm tra thị trường; kịp thời phát hiện, xử lý những trường hợp không tuân thủ quy định. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm pháp luật được thực thi thực chất, thay vì chỉ dừng lại trên văn bản.
Song song đó, doanh nghiệp và người sản xuất phải tuân thủ đầy đủ quy định, bảo đảm tính chính xác của thông tin công bố và chịu trách nhiệm đối với sản phẩm đưa ra thị trường. Việc minh bạch nguồn gốc cần được thực hiện thực chất, giúp người tiêu dùng có khả năng kiểm tra và đối chiếu thông tin khi cần thiết.
Theo ông Quân, bảo vệ người chăn nuôi và bảo vệ người tiêu dùng không phải là hai mục tiêu đối nghịch. Khi thị trường được quản lý minh bạch, các sản phẩm trong nước và nhập khẩu đều chịu sự kiểm soát công bằng, người tiêu dùng có cơ hội tiếp cận thực phẩm bảo đảm chất lượng với mức giá hợp lý, còn người chăn nuôi có điều kiện cạnh tranh lành mạnh hơn.
Để đạt được mục tiêu đó, cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, người sản xuất, đơn vị kinh doanh và người tiêu dùng, cùng với việc thực thi nghiêm các quy định pháp luật. Đây là nền tảng để hạn chế những hành vi kinh doanh thiếu minh bạch, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng đến một thị trường thực phẩm phát triển bền vững.
Trần Minh
