Âm thanh của một thời phố cũ
Với nhiều người lớn lên ở Hà Nội, Sài Gòn hay các đô thị Việt Nam, tiếng rao không chỉ là lời mời mua hàng, nó giống như chiếc đồng hồ riêng của khu phố, đều đặn báo một ngày đang trôi qua.
Sáng sớm, tiếng xôi, bánh mì đánh thức những căn nhà còn ngái ngủ. Gần trưa, người bán rau, bán cá len qua ngõ nhỏ. Chiều xuống, xe chè, xe kem, hàng bánh đi chậm hơn trước những cổng nhà quen. Có giọng khàn đi vì nắng gió, có câu rao kéo dài thành thói quen, chính sự mộc mạc ấy khiến chúng trở nên thân thuộc.
Bà Nguyễn Thị Lan, 63 tuổi, sống trong một con ngõ nhỏ ở phường Đống Đa, Hà Nội, kể rằng ngày trước, sáng nào bà cũng nghe tiếng rao của một cô bán bánh mì đi qua. “Hồi con tôi còn nhỏ, sáng đi học hay mua bánh mì của cô, mấy năm gần đây không thấy nữa, tôi cứ có cảm giác ngõ mình yên ắng quá”, bà nói.
Cái yên ắng ấy không hẳn là bình yên, nó giống như khoảng lặng sau khi một thói quen lâu năm biến mất. Người ta vẫn sống trong những tiện lợi mới của thành phố, chỉ là đâu đó trong nếp sinh hoạt của khu phố, một mối dây thân thuộc đã lặng lẽ không còn.
Đằng sau mỗi lời rao là một đời mưu sinh. Người bán hàng rong thường bắt đầu ngày mới khi thành phố còn chưa tỉnh hẳn, có người dậy từ 3-4 giờ sáng để nấu xôi, hấp bánh, lấy rau, chuẩn bị hoa quả rồi buộc hàng lên xe, mang theo vốn liếng của một ngày trong chiếc thúng, chiếc mẹt hay chiếc xe đã cũ.
Lời rao vì thế không chỉ là âm thanh bán hàng, đó là tiếng của lao động nhẫn nại, vang lên giữa nắng gắt, mưa phùn, ngày đông lạnh buốt hay buổi trưa hè mặt đường hầm hập hơi nóng. Có người cất giọng thật, có người dùng loa ghi âm, có người chỉ lặng lẽ đi qua, để tiếng chuông nhỏ thay cho lời mời quen thuộc.
Bà Hòa, một người bán bánh khúc gần 20 năm ở Hà Nội, cho biết trước đây bà đi bộ qua nhiều khu tập thể, mỗi buổi bán hết vài chục chiếc bánh.
“Ngày xưa chỉ cần rao một câu là người ta mở cửa gọi vào, giờ nhiều nhà đóng cửa, nhiều người đặt đồ ăn qua điện thoại. Tôi vẫn bán, nhưng không đi xa được như trước nữa”, bà nói.
Khi thành phố đổi thay, tiếng rao cũng mỏng dần
Trong câu chuyện của những gánh hàng rong, sự đổi thay của đô thị hiện lên rõ rệt. Khu tập thể cũ dần nhường chỗ cho chung cư cao tầng. Những con ngõ từng mở cửa đón tiếng người nay khép lại sau cửa cuốn, camera và thẻ từ. Người bán rong khó bước vào các khu đô thị mới; tuổi tác cũng khiến nhiều người không còn đủ sức rong ruổi như xưa.
Tiếng rao vì thế không biến mất trong một ngày. Nó mỏng dần theo từng mùa, từng sự đổi thay của ngõ phố. Có những âm thanh đã thôi vang lên từ lâu, nhưng không ai kịp nhận ra chúng đã dừng lại từ khi nào.
Sự thưa vắng ấy phản ánh một thay đổi sâu hơn trong đời sống đô thị, cách con người mua bán, gặp gỡ và nhận ra nhau đang khác trước.
Ngày trước, muốn mua bó rau, gói xôi hay chiếc bánh ăn chiều, người ta chờ người bán đi qua ngõ, cách mua bán ấy chậm rãi, dựa vào sự quen biết và niềm tin. Người mua có thể hỏi han vài câu, gửi tiền hôm sau trả, hoặc dặn người bán “mai để phần cho tôi”. Đó là những giao dịch nhỏ, nhưng bên trong có một kiểu kết nối rất đời thường.
Ngày nay, mọi thứ nhanh và tiện hơn, chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, một suất cơm, ly cà phê hay túi trái cây có thể được giao đến tận cửa. Nhưng khi cách mua bán thay đổi, quan hệ giữa người với người cũng đổi khác. Giao dịch chính xác hơn, nhanh hơn, nhưng ít đối thoại hơn, người mua biết tên cửa hàng trên ứng dụng, nhưng chưa chắc nhớ khuôn mặt người bán.
Tiếng rao từng tạo ra một kiểu kết nối riêng trong không gian phố Việt. Nó khiến người trong ngõ biết buổi sáng đã bắt đầu, biết chiều đang xuống, biết mùa nào thức ấy. Hàng cốm báo thu về, hàng bánh trôi gợi tháng Ba, hàng hoa rong làm mềm lại những con phố bụi bặm.
“Di sản” không chỉ nằm trong bảo tàng
Nhiều người thường nghĩ di sản là những gì lớn lao như đình, chùa, lễ hội, cổ vật hay công trình kiến trúc nhưng văn hóa cũng có khi nằm trong những điều rất nhỏ. Một tiếng rao, một gánh hàng, một chiếc xe đạp cũ chở đầy hoa, một thúng xôi nóng bọc trong lá chuối cũng có thể gói ghém lại ký ức chung của nhiều thế hệ.
Tiếng rao trong phố không được lưu giữ bằng hiện vật. Nó sống trong trí nhớ của người dân, trong những buổi sáng đã qua, trong những dáng hình mưu sinh quen thuộc. Chính vì vậy, sự biến mất của nó không chỉ là câu chuyện đô thị hóa hay thay đổi phương thức mua bán. Đó còn là câu chuyện về cách một thành phố giữ lại ký ức dân dã của riêng mình.
Không thể giữ tiếng rao bằng cách buộc thành phố đứng yên, cũng không thể phủ nhận nhu cầu quản lý trật tự đô thị, an toàn giao thông, vệ sinh thực phẩm. Nhưng trong quá trình hiện đại hóa, vẫn cần một cách nhìn mềm mại hơn với những hình thức mưu sinh truyền thống và những phận người sống nhờ chúng.
Chiều muộn, trong một con ngõ cũ, đôi khi vẫn vang lên lời rao kéo dài của một người bán hàng rong. Âm thanh ấy đi qua rất nhanh, lẫn vào tiếng xe máy, tiếng trẻ con gọi nhau, tiếng cửa sắt khép lại sau một ngày dài. Có người nghe thấy liền bước ra mua. Có người chỉ ngồi trong nhà, lặng đi vài giây, vì bất chợt thấy một phần ký ức của mình vừa ngang qua cửa.
Khi tiếng rao dần thưa vắng, điều mất đi không chỉ là một cách mua bán. Đó còn là sự phai nhạt của những kết nối gần gũi người mua nhớ mặt người bán, đứa trẻ nhận ra tiếng xe kem, bà cụ biết đã đến giờ chiều chỉ qua một câu rao ngoài ngõ. Những điều ấy nhỏ đến mức từng bị xem là bình thường, nhưng khi biến mất lại để lại một khoảng trống rất sâu.
Thành phố rồi sẽ còn hiện đại hơn, chung cư sẽ cao thêm, ứng dụng giao hàng sẽ tiện hơn, những con đường sẽ sáng hơn và nhanh hơn nhưng giữa hành trình ấy, có lẽ một thành phố vẫn cần giữ cho mình khả năng lắng nghe những âm thanh bé nhỏ, một tiếng rao khuya, một tiếng chuông xe kem, một lời gọi quen ở đầu ngõ.
Bởi đôi khi, hồn phố không nằm ở những công trình lớn hay đại lộ rực sáng, nó nằm trong những điều bình dị từng đi qua đời sống mỗi ngày. Trước khi tiếng rao chỉ còn là một mảnh âm thanh trong trí nhớ, điều cần hơn cả không phải là níu giữ mọi thứ như cũ, mà là học cách trân trọng, kể lại và đối xử dịu dàng hơn với những phận người đã góp phần làm nên giọng nói thân thuộc của phố Việt.
Hương Giang
