THCL Tham gia TPP, Việt Nam sẽ có cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường. Song theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, cơ hội này không quá lớn, không phải là “đại tiệc” đối với hoạt động XK gạo của nước ta.

Tiếp cận thị trường lớn

Theo Thứ trưởng Bộ Công thương Trần Quốc Khánh, trong lĩnh vực XK nông sản vào Mỹ, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể về XK gạo. Khi người nông dân và DN cùng quan tâm, tìm cách làm sao để quy trình sản xuất ngày càng đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng Mỹ thì trong tương lai không xa, các mặt hàng nông sản, đặc biệt là gạo sẽ thâm nhập lớn tại thị trường Mỹ.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, TPP có thể giúp thúc đẩy đầu tư của các nước trong khối vào Việt Nam, trong đó, mục tiêu nâng cao trình độ nông nghiệp, tạo khả năng cho nước ta tham gia tốt hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Cơ hội mở ra, hứa hẹn góp phần tăng sản lượng và kim ngạch XK, tạo điều kiện đa dạng hóa thị trường XK gạo của Việt Nam. Triển vọng XK gạo được đánh giá là cơ hội lớn. TPP có thể mang lại cho mặt hàng gạo cơ hội tiếp cận thị trường châu Mỹ, Nhật Bản, giảm bớt sự lệ thuộc vào thị trường Trung Quốc. DN XK gạo Việt Nam kỳ vọng bởi đó là những thị trường có sự tăng trưởng tốt và giá bán cao.

Khi TPP có hiệu lực, nếu thuế suất đối với mặt hàng gạo xuống 0% như nội dung đàm phán thì gạo Việt Nam càng có điều kiện giành được lợi thế cạnh tranh tốt hơn. Đối với thị trường Nhật Bản, DN phải vượt qua rào cản kỹ thuật cực kỳ khắt khe của quốc gia này.

Đối mặt nhiều thách thức

Vấn đề khó khăn dễ nhận thấy nhất đó là việc giảm thuế - chắc chắn sẽ dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng luồng hàng NK từ các thành viên TPP vào Việt Nam với giá cả cạnh tranh. Khi mở cửa, mặt hàng gạo tại thị trường nội địa sẽ gặp bất lợi. Hiện trong nước đã có nhiều loại gạo chất lượng cao của Thái Lan, Nhật Bản đi theo đường tiểu ngạch. Như vậy, khi TPP có hiệu lực, gạo của Việt Nam sẽ bị cạnh tranh ngay trên sân nhà.

Thêm nữa, các thành viên TPP đều có xu hướng đàm phán hạn chế, giữ bảo hộ đối với mặt hàng gạo nội địa (không mở cửa). TBT (hàng rào kỹ thuật thương mại) và SPS (biện pháp vệ sinh dịch tễ) sẽ rất quan trọng đối với khả năng tiếp cận thị trường các nước của mặt hàng gạo Việt Nam. Bởi thuế NK có được cắt bỏ hết, nhưng việc kiểm dịch, kiểm tra dư lượng kháng sinh, những đòi hỏi về nhãn mác, bao gói… vẫn ngăn chặn khả năng XK gạo của nước ta. Điều này, thậm chí còn có thể gặp rủi ro hơn nhiều so với thuế quan. Trong khi đó, đàm phán TPP liên quan đến vấn đề này, hiện nay hầu như không giải quyết được vướng mắc của Việt Nam.

Ở khía cạnh sản xuất, một số cam kết trong TPP ở các lĩnh vực tưởng như không liên quan, nhưng nếu không được đàm phán quyết liệt - cũng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và triển vọng của hàng nông sản, lúa gạo.

Ví dụ, trong Dự thảo Chương lao động, nếu điều khoản về việc chặn và buộc trả lại toàn bộ hàng XK được làm từ lao động trẻ em tại biên giới không được đấu tranh loại bỏ, thì việc trồng lúa với những sản phẩm được làm ra từ quy mô hộ gia đình với sự tham gia của trẻ em nông thôn Việt Nam sẽ là nhóm đầu tiên phải chịu thiệt thòi.

Cần liên kết “bốn nhà”

XK gạo của Việt Nam vào các nước TPP thời gian qua bị chững lại, trong đó thị trường Nhật Bản giảm rất mạnh. Nguyên nhân lớn nhất do Luật Vệ sinh an toàn thực phẩm của Nhật Bản rất nghiêm ngặt. Do đó, để đẩy mạnh XK sang thị trường này, DN Việt Nam cần quan tâm nâng cao chất lượng gạo, phát triển vùng sản xuất nguyên liệu chất lượng cao. Thời gian qua, hai nước đã ký kết nhiều thỏa thuận kinh tế quan trọng, đây là thuận lợi cho hợp tác thương mại, tăng XK nông sản sang Nhật Bản.

Các DN Việt không thể chỉ chờ Nhật Bản xem xét nới lỏng quy chế vệ sinh an toàn thực phẩm khi NK hàng hóa vào nước này, mà cả hai bên cùng phải quan tâm tháo gỡ bằng việc triển khai các chương trình hợp tác kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng hàng hóa và chấp nhận kết quả kiểm nghiệm của nhau.

Mặc dù là nước XK gạo lớn, nhưng chưa có thương hiệu hay nhóm thương hiệu gạo nổi tiếng hoặc đặc trưng cho gạo Việt Nam, trong khi các thương hiệu gạo “Hương nhài – Jasmine”, gạo Basmati được gắn liền với Thái Lan, Ấn Độ và Pakistan trên thị trường thế giới. Do vậy, để nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển thị trường, rất cần thiết phải xây dựng thương hiệu cho gạo Việt Nam. Để làm được điều này, hoạt động XK gạo cần phải được quy hoạch ngay từ khâu trồng lúa đến thu hoạch và chế biến. Đòi hỏi phải có sự liên kết “bốn nhà” (Nhà nước, nhà khoa học, DN, nông dân) một cách chặt chẽ và hiệu quả cao để nông dân, DN đầu tư, sản xuất.

Cũng giống như các quá trình hội nhập khu vực khác, tham gia TPP sẽ mang lại cơ hội và cả thách thức đối với mỗi ngành ở các mức độ khác nhau. Đối với XK gạo, Nhà nước và các DN XK cần tập trung thực hiện các giải pháp quan trọng để vượt qua thách thức, tận dụng được tối đa cơ hội, thúc đẩy kim ngạch XK gạo sang thị trường các thành viên TPP trong thời gian tới.

Trần Nguyên (Thương hiệu & Công luận)