Tăng trưởng ấn tượng nhưng giá trị vẫn chưa tương xứng
Trong nhiều năm qua, xuất khẩu nông lâm thủy sản của Việt Nam liên tục đạt những bước tiến tích cực. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt khoảng 70,09 tỷ USD, tăng gần 12% so với năm 2024 và lập kỷ lục mới. Nhiều mặt hàng nông sản chủ lực ghi nhận giá trị xuất khẩu rất cao như cà phê đạt khoảng 8,6–8,9 tỷ USD, rau quả đạt khoảng 8,56 tỷ USD, còn gạo đạt khoảng 4,1 tỷ USD.
Ngay trong hai tháng đầu năm, xuất khẩu nông lâm thủy sản đã đạt 11,3 tỷ USD, tăng hơn 17% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy tiềm năng to lớn của nông nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, bên cạnh sự tăng trưởng mạnh mẽ, nông sản Việt vẫn đối mặt với nhiều hạn chế. Một trong những vấn đề lớn nhất là thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch. Phần lớn sản xuất nông nghiệp vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán và thiếu dữ liệu rõ ràng về nguồn giống, quy trình canh tác, việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hay quá trình thu hoạch và vận chuyển.
Sự thiếu minh bạch này khiến nhiều thị trường nhập khẩu lớn còn dè dặt, đặc biệt khi các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và dư lượng hóa chất ngày càng nghiêm ngặt. Bên cạnh đó, việc xuất khẩu chủ yếu dưới dạng nguyên liệu thô khiến giá trị gia tăng của nông sản Việt còn thấp, dễ bị ép giá và khó xây dựng thương hiệu lâu dài.
Chính vì vậy, chuyển đổi số và minh bạch hóa chuỗi giá trị nông sản được xem là bước đi tất yếu để nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.
Công nghệ số mở đường cho truy xuất nguồn gốc minh bạch
Trước nhu cầu cấp thiết của thị trường, nhiều doanh nghiệp công nghệ đã bắt đầu phát triển các giải pháp số hóa dành riêng cho lĩnh vực nông nghiệp. Một trong những nền tảng đáng chú ý là Agrichain – hệ thống truy xuất nguồn gốc được phát triển bởi Công ty Cổ phần Đầu tư và Công nghệ Exabyte.
Nền tảng này ứng dụng công nghệ Blockchain nhằm giải quyết các vấn đề cốt lõi của chuỗi cung ứng nông sản như quản lý dữ liệu minh bạch, kiểm soát chất lượng sản phẩm và giảm chi phí vận hành hệ thống truy xuất.
Theo các nhà phát triển, việc làm chủ hạ tầng Blockchain giúp doanh nghiệp Việt Nam tự chủ về công nghệ, đồng thời đảm bảo dữ liệu không thể bị chỉnh sửa hoặc làm giả. Đây là yếu tố rất quan trọng khi xây dựng niềm tin với các đối tác quốc tế.
Agrichain được thiết kế để kết nối toàn bộ các chủ thể trong chuỗi giá trị nông nghiệp, từ nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến đến đơn vị phân phối và người tiêu dùng. Mỗi sản phẩm nông nghiệp khi tham gia hệ thống sẽ được gắn mã QR truy xuất, cho phép kiểm tra toàn bộ hành trình của sản phẩm.
Các thông tin có thể truy xuất bao gồm nguồn gốc hạt giống, quy trình canh tác, thời gian thu hoạch, khâu chế biến cũng như quá trình vận chuyển và phân phối. Việc minh bạch hóa dữ liệu giúp người tiêu dùng và đối tác thương mại dễ dàng kiểm chứng chất lượng sản phẩm, từ đó gia tăng niềm tin đối với nông sản Việt Nam.
Chuẩn hóa phân loại nông sản để gia tăng giá trị
Một trong những điểm mới quan trọng của các nền tảng truy xuất số là việc chuẩn hóa hệ thống phân loại chất lượng nông sản ngay từ vùng trồng.
Thực tế hiện nay cho thấy nhiều loại nông sản Việt Nam vẫn được giao dịch theo dạng “hàng loại” chung chung. Điều này dẫn đến tình trạng các sản phẩm có chất lượng khác nhau nhưng lại được bán với cùng mức giá, khiến giá trị nông sản bị “cào bằng”.
Thông qua hệ thống số hóa, nông sản có thể được phân loại theo các tiêu chuẩn quốc tế dựa trên nhiều tiêu chí như kích thước, độ ngọt, độ tươi hay dư lượng hóa chất. Khi chất lượng sản phẩm được xác định rõ ràng, nông sản có thể tiếp cận các phân khúc thị trường cao cấp với mức giá cao hơn.
Theo các chuyên gia, việc chuẩn hóa phân loại nông sản có thể giúp tăng giá trị sản phẩm từ 20% đến 50%. Đồng thời, hệ thống còn hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp dễ dàng đạt được các chứng nhận quốc tế như VietGAP, GlobalGAP hay Organic – những tiêu chuẩn quan trọng để tiếp cận các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ và Nhật Bản.
Hệ sinh thái nông nghiệp số giúp tối ưu sản xuất
Không chỉ dừng lại ở truy xuất nguồn gốc, các nền tảng nông nghiệp số còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu toàn diện cho ngành nông nghiệp.
Nhờ ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn, hệ thống có thể dự báo thời tiết, phát hiện sớm nguy cơ sâu bệnh và tối ưu hóa quy trình canh tác. Những công cụ này giúp nông dân giảm chi phí đầu vào từ 30–40% và hạn chế tổn thất sau thu hoạch.
Một lợi ích quan trọng khác là khả năng dự báo thị trường. Khi có dữ liệu đầy đủ về sản lượng và nhu cầu, nông dân có thể điều chỉnh kế hoạch sản xuất hợp lý hơn, tránh tình trạng “được mùa mất giá” – vấn đề đã tồn tại nhiều năm trong ngành nông nghiệp.
Bên cạnh đó, kho dữ liệu nông nghiệp lớn còn giúp các viện nghiên cứu cải tiến giống cây trồng, doanh nghiệp xây dựng chuỗi cung ứng ổn định và cơ quan quản lý dự báo chính xác cung cầu thị trường. Điều này tạo nền tảng vững chắc để thu hút vốn đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao.
Truy xuất nguồn gốc – yêu cầu bắt buộc của thị trường toàn cầu
Xu hướng minh bạch chuỗi cung ứng đang trở thành tiêu chuẩn chung của thương mại quốc tế. Nhiều quốc gia nhập khẩu đã yêu cầu sản phẩm nông nghiệp phải có hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng để đảm bảo an toàn thực phẩm và trách nhiệm môi trường.
Việt Nam cũng đang từng bước xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia. Theo kế hoạch, hệ thống sẽ được triển khai theo lộ trình từng giai đoạn và mở rộng dần sang nhiều mặt hàng nông sản chủ lực.
Thực tế cho thấy việc số hóa truy xuất nguồn gốc đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Ngành cà phê Việt Nam là một ví dụ tiêu biểu khi đẩy mạnh minh bạch thông tin sản phẩm. Nhờ nâng cao uy tín thương hiệu và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn quốc tế, năm 2025 xuất khẩu cà phê của Việt Nam đạt hơn 8,9 tỷ USD – mức cao kỷ lục.
Công nghệ số – chìa khóa nâng tầm nông sản Việt
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, giá trị nông sản không còn chỉ phụ thuộc vào sản lượng mà còn phụ thuộc vào độ minh bạch, chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Ứng dụng công nghệ số vào quản lý chuỗi cung ứng giúp nông sản Việt Nam chuyển từ mô hình “xuất thô” sang “xuất tinh”, từ đó gia tăng giá trị và xây dựng thương hiệu bền vững.
Khi dữ liệu sản xuất được minh bạch hóa, người tiêu dùng toàn cầu có thể hiểu rõ hơn về chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Điều này không chỉ giúp tăng giá trị nông sản mà còn nâng cao thu nhập cho nông dân, đồng thời tạo sức hút đối với các nhà đầu tư trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao.
Với sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và người nông dân, cùng sự hỗ trợ của công nghệ số, nông nghiệp Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tiến gần hơn tới mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD, đồng thời xây dựng hình ảnh nông sản Việt Nam minh bạch, chất lượng và bền vững trên thị trường toàn cầu.
Hoàng Phương
