Vì vậy, truy xuất nguồn gốc được ví như “hộ chiếu số” của nông sản, giúp sản phẩm Việt Nam đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao giá trị thương mại và xây dựng niềm tin với người tiêu dùng toàn cầu.
Xu hướng tất yếu của thương mại nông sản hiện đại
Thương mại quốc tế đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình minh bạch dữ liệu và kiểm soát chuỗi cung ứng. Các thị trường nhập khẩu lớn như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu đều yêu cầu sản phẩm nông nghiệp phải có thông tin rõ ràng về vùng trồng, quy trình sản xuất, kiểm soát dư lượng hóa chất và hành trình vận chuyển.
Trong những năm gần đây, xuất khẩu nông sản của Việt Nam tăng trưởng mạnh. Rau quả, trái cây nhiệt đới như sầu riêng, chuối, xoài, mít hay dừa đang trở thành nhóm hàng có giá trị cao. Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng thị trường là hàng loạt rào cản kỹ thuật mới.
Những yêu cầu phổ biến hiện nay gồm: Mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. Hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm. Theo dõi dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Chứng minh nguồn gốc sản phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn, mà trở thành điều kiện bắt buộc đối với nhiều ngành hàng xuất khẩu.
Lợi ích của truy xuất nguồn gốc đối với nông sản
Việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho cả doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người tiêu dùng.
Tăng uy tín và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Khi sản phẩm có thể truy xuất đầy đủ thông tin về vùng trồng, ngày thu hoạch, quy trình sản xuất và vận chuyển, các nhà nhập khẩu dễ dàng kiểm chứng chất lượng. Điều này giúp nông sản Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường toàn cầu.
Ngăn chặn gian lận thương mại. Hệ thống truy xuất giúp phân biệt sản phẩm chính hãng với hàng giả, hàng kém chất lượng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những mặt hàng có giá trị cao như sầu riêng, xoài hay cà phê.
Bảo vệ người tiêu dùng. Khi xảy ra vấn đề về an toàn thực phẩm, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể nhanh chóng xác định lô hàng liên quan, khoanh vùng và thu hồi sản phẩm kịp thời.
Nâng cao hiệu quả quản lý sản xuất. Thông tin từ hệ thống truy xuất giúp doanh nghiệp theo dõi toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nguyên liệu đầu vào đến phân phối. Nhờ đó có thể cải thiện quy trình sản xuất, giảm lãng phí và tối ưu chi phí.
Tăng giá trị thương hiệu nông sản. Sản phẩm có truy xuất nguồn gốc rõ ràng thường được thị trường đánh giá cao hơn, từ đó nâng cao giá bán và giá trị thương hiệu quốc gia.
Việt Nam xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản
Nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, Việt Nam đang từng bước xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản quốc gia. Lộ trình triển khai được chia thành ba giai đoạn chính: Bộ Nông nghiệp và Môi trường ra mắt hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam. Công cụ này giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin sản phẩm, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý giám sát và truy vết hàng hóa.
Lộ trình áp dụng hệ thống này sẽ theo 3 giai đoạn. Ở giai đoạn đầu, Bộ sẽ thí điểm truy xuất với trái sầu riêng trong 6 tháng tới.
Từ 1/7/2026, hệ thống vận hành chính thức, mở rộng sang các nhóm nông sản thiết yếu. Sau đó, từ 1/7/2027, toàn bộ nông sản (trong nước, xuất khẩu) sẽ được truy xuất nguồn gốc qua hệ thống này và thí điểm với hàng nhập khẩu.
Trong mô hình này, mỗi sản phẩm sẽ được gắn tem xác thực điện tử QR code. Khi quét mã, người tiêu dùng có thể truy cập vào cơ sở dữ liệu để xem thông tin chi tiết như: Mã số vùng trồng. Ngày thu hoạch. Cơ sở đóng gói. Kho lưu trữ. Đơn vị vận chuyển và phân phối. Hệ thống dữ liệu được ký số nhằm đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy.
Cách triển khai truy xuất nguồn gốc hiệu quả
Để hệ thống truy xuất nguồn gốc phát huy tối đa hiệu quả, cần triển khai đồng bộ từ sản xuất đến tiêu thụ. Chuẩn hóa dữ liệu sản xuất.
Nông dân và doanh nghiệp cần ghi chép nhật ký canh tác điện tử, bao gồm: Giống cây trồng. Phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Thời gian chăm sóc. Biện pháp phòng trừ dịch hại. Dữ liệu này là nền tảng để xây dựng hồ sơ truy xuất minh bạch.
Ứng dụng mã QR và tem điện tử. Tem truy xuất gắn trên sản phẩm cho phép người tiêu dùng kiểm tra thông tin nhanh chóng. Đây là phương thức đơn giản, chi phí thấp nhưng mang lại hiệu quả cao.
Kết nối dữ liệu với hệ thống quốc gia. Doanh nghiệp cần liên kết hệ thống quản lý nội bộ với cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia, giúp dữ liệu được cập nhật và kiểm soát đồng bộ.
Áp dụng công nghệ số. Các công nghệ như blockchain, IoT và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ: Tự động thu thập dữ liệu sản xuất. Giám sát nhiệt độ và độ ẩm trong vận chuyển. Phát hiện dấu hiệu gian lận trong chuỗi cung ứng.
Đào tạo và nâng cao nhận thức. Việc triển khai truy xuất nguồn gốc cần sự tham gia của toàn bộ chuỗi giá trị, từ nông dân, hợp tác xã đến doanh nghiệp xuất khẩu. Do đó, đào tạo và hướng dẫn kỹ thuật là yếu tố quan trọng.
Vai trò của công nghệ trong hệ thống truy xuất
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, công nghệ đang trở thành động lực quan trọng giúp nâng cấp hệ thống truy xuất nguồn gốc.
Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ nhiều khâu trong chuỗi cung ứng, chẳng hạn: Nhận diện chất lượng nông sản bằng thị giác máy tính. Dự báo sản lượng và nhu cầu thị trường. Tối ưu vận chuyển và logistics. Giám sát điều kiện bảo quản.
Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công công nghệ này. Ví dụ, các tập đoàn bán lẻ lớn sử dụng blockchain để truy vết nguồn gốc thực phẩm chỉ trong vài giây, thay vì mất nhiều ngày như trước đây.
Nền tảng để nông sản Việt tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, việc triển khai truy xuất nguồn gốc vẫn gặp một số khó khăn. Thứ nhất là chi phí đầu tư công nghệ, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và hợp tác xã. Thứ hai là hạ tầng dữ liệu và tiêu chuẩn kỹ thuật chưa đồng bộ. Thứ ba là tâm lý e ngại chia sẻ thông tin trong chuỗi cung ứng.
Để khắc phục những thách thức này, cần có sự hỗ trợ từ chính sách nhà nước, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn quản lý quốc tế như: ISO 9001 về quản lý chất lượng. ISO 14001 về quản lý môi trường. ISO 22000 về an toàn thực phẩm.
Việc tích hợp các tiêu chuẩn này với hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ giúp nâng cao năng lực quản trị và giảm rủi ro trong sản xuất. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng coi trọng tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ quản lý mà còn là chiến lược nâng cao giá trị nông sản.
Khi được triển khai đồng bộ cùng công nghệ số và tiêu chuẩn quốc tế, hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ giúp: Nâng cao chất lượng sản phẩm. Củng cố niềm tin của người tiêu dùng. Mở rộng thị trường xuất khẩu. Tăng giá trị thương hiệu nông sản Việt Nam. Truy xuất nguồn gốc chính là nền tảng quan trọng để nông sản Việt Nam khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Hoàng Phương
