Giảm tầng nấc, tăng trách nhiệm của doanh nghiệp
Sau nhiều năm vận hành, thị trường xăng dầu đang đứng trước yêu cầu điều chỉnh lại cách thức quản lý để phù hợp hơn với cơ chế thị trường. Tại Hội nghị lấy ý kiến về Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, Bộ Công Thương cho biết một trong những trọng tâm là giảm các khâu trung gian, đơn giản hóa thủ tục và tạo môi trường cạnh tranh minh bạch hơn.
Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn, xăng dầu vừa là hàng hóa thiết yếu, vừa liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng. Vì vậy, việc đổi mới quản lý phải đồng thời bảo đảm nguồn cung, hệ thống phân phối và khả năng ứng phó khi thị trường có biến động bất thường.
Thực tế 9 tháng qua cho thấy hệ thống cung ứng trong nước vẫn được duy trì ổn định dù thị trường thế giới có nhiều biến động. Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, thị trường không xảy ra đứt gãy nguồn cung, trong khi giá bán lẻ được điều hành linh hoạt, góp phần hạn chế tác động đến sản xuất và đời sống.
Tuy nhiên, hệ thống phân phối hiện vẫn tồn tại nhiều tầng nấc. Đây là một trong những vấn đề được đặt ra khi xây dựng quy định mới, với mục tiêu làm cho dòng chảy hàng hóa từ nguồn cung đến người tiêu dùng thông suốt hơn và giảm những chi phí trung gian không cần thiết.
Dự thảo đề xuất hợp nhất các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối thành một loại hình thương nhân phân phối mới. Thay vì phải xin giấy xác nhận như hiện nay, thương nhân phân phối chỉ cần đáp ứng điều kiện và thực hiện thông báo với cơ quan quản lý.
Cách tiếp cận này đồng thời chuyển thêm trách nhiệm cho doanh nghiệp, từ bảo đảm nguồn hàng, quản lý hệ thống phân phối đến kê khai và công bố giá.
Giá xăng dầu sẽ vận hành sát thị trường hơn
Một thay đổi đáng chú ý trong Dự thảo là cơ chế điều hành giá. Theo đề xuất, doanh nghiệp sẽ quyết định giá bán, còn Nhà nước chuyển trọng tâm sang kiểm tra, giám sát thay vì công bố giá cơ sở định kỳ.
Giá bán được hình thành trên cơ sở giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các loại thuế. Doanh nghiệp phải công bố giá trước khi điều chỉnh và kê khai với cơ quan quản lý.
Cách làm này được kỳ vọng giúp giá xăng dầu phản ánh sát hơn chi phí thực tế và diễn biến thị trường, đồng thời tăng quyền chủ động của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cơ chế thị trường cũng đi kèm yêu cầu minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình cao hơn.
Dự thảo yêu cầu thương nhân đầu mối phải có năng lực kho chứa, hệ thống bán lẻ và mạng lưới phân phối nhất định. Từ năm 2027, tổng nguồn tối thiểu được phân giao cho thương nhân đầu mối phải đạt 300.000 m³/năm, trừ thương nhân chỉ kinh doanh nhiên liệu hàng không. Doanh nghiệp cũng phải duy trì lượng dự trữ lưu thông tương đương tối thiểu 20 ngày cung ứng và kết nối dữ liệu với Bộ Công Thương.
Những quy định này cho thấy thị trường được trao thêm quyền tự chủ nhưng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được giảm trách nhiệm bảo đảm nguồn cung.
Đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý trong những tháng cuối năm, khi nhu cầu tiêu thụ thường tăng. Theo ông Trần Hữu Linh, giá dầu thế giới vẫn có những thời điểm ở mức cao và nguy cơ thiếu diesel tại một số thị trường có thể tác động đến Việt Nam.
Trong trường hợp giá biến động bất thường, Dự thảo vẫn duy trì cơ chế bình ổn với sự phối hợp của các công cụ về nguồn cung, dự trữ, thuế, tài chính và các biện pháp khác theo quy định pháp luật.
Như vậy, hướng sửa đổi lần này không đơn thuần là nới lỏng quản lý mà là phân định lại vai trò giữa Nhà nước và doanh nghiệp: thị trường được vận hành linh hoạt hơn, trong khi Nhà nước tập trung vào thiết lập luật chơi, giám sát cạnh tranh và bảo đảm an ninh năng lượng. Đây sẽ là yếu tố quyết định tính khả thi của mô hình quản lý mới khi được đưa vào thực tế.
Nam Sơn (t/h)
