Với Khe Sanh, câu chuyện của cây cà phê không chỉ là câu chuyện của nông nghiệp hay kinh tế. Đó còn là câu chuyện về chiến tranh và hòa bình, về mất mát và hồi sinh, về ý chí con người trên vùng đất từng được xem là một trong những chiến trường khốc liệt nhất của thế kỷ XX.
Khoảng đầu những năm 1920, người Pháp đưa cây cà phê đến vùng đất đỏ bazan Khe Sanh. Khí hậu mát mẻ, địa hình cao nguyên cùng thổ nhưỡng màu mỡ đã giúp loại cây này nhanh chóng bén rễ và phát triển. Từ đó hình thành những đồn điền cà phê đầu tiên, đặt nền móng cho vùng cà phê nổi tiếng tại khu vực miền Trung sau này.
Tuy nhiên, lịch sử của một vùng cà phê không được quyết định bởi những người mang giống cây đến, mà bởi những thế hệ đã gìn giữ, hồi sinh và phát triển nó qua những biến động dữ dội của thời cuộc. Trong nhiều thập niên chiến tranh, Khe Sanh trở thành địa danh được nhắc đến trên bản đồ quân sự thế giới. Những ngọn đồi, cánh rừng và thung lũng nơi đây hứng chịu lượng bom đạn khổng lồ. Nhiều diện tích sản xuất bị tàn phá, nhiều vùng đất trở nên hoang hóa. Ngày đất nước thống nhất năm 1975 mở ra một trang sử mới, nhưng cũng đặt ra những thử thách vô cùng lớn lao. Trước mắt người dân Khe Sanh khi ấy không phải những đồi cà phê xanh mướt như hôm nay, mà là những vùng đất còn đầy dấu tích chiến tranh. Hố bom chằng chịt, dây thép gai hoen gỉ, đạn pháo và bom mìn chưa nổ vẫn nằm rải rác trên khắp các triền và các quả đồi. Trong hoàn cảnh ấy, những lớp người tiên phong đã đến với Khe Sanh.
Họ là công nhân nông trường, là những hộ dân xây dựng kinh tế mới, là những thanh niên mang theo khát vọng kiến thiết quê hương sau chiến tranh. Từng khoảnh đất được khai hoang. Từng gốc cây được phát dọn. Từng hố trồng được đào xuống trên những sườn đồi mà dưới lòng đất vẫn còn tiềm ẩn hiểm nguy. Không ít người đã bị thương bởi bom mìn còn sót lại. Có những người đã mãi mãi nằm lại giữa những ngày lao động mở đất. Họ không ngã xuống trong chiến tranh, nhưng đã hy sinh trong công cuộc khắc phục hậu quả chiến tranh để dựng xây cuộc sống hòa bình.
Bởi vậy, những đồi cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ được tưới bằng mưa nắng của đất trời và mồ hôi của người lao động. Trong từng tán lá xanh còn có sự đánh đổi, hy sinh và nghị lực của biết bao con người đã âm thầm góp sức hồi sinh vùng đất này.
Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày đầu khôi phục sản xuất. Từ những quả đồi hoang hóa, Khe Sanh đã hình thành những vùng chuyên canh cà phê rộng lớn. Cây cà phê trở thành sinh kế của hàng nghìn hộ dân, là sản phẩm nông nghiệp chủ lực của huyện Hướng Hóa, góp phần thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của miền Tây Quảng Trị.
Ngày nay, vào mùa hoa cà phê nở trắng các triền đồi, Khe Sanh mang một vẻ đẹp thanh bình và đầy sức sống. Ít ai hình dung được rằng dưới những tán cây xanh ấy từng là những vùng đất đầy hố bom và mảnh đạn. Cũng ít ai biết rằng, để có được những mùa quả chín đỏ hôm nay, đã có biết bao bàn tay, mồ hôi và cả máu của những người đi mở đất gửi lại nơi đây.
Vì thế, kỷ niệm 100 năm cà phê Khe Sanh không đơn thuần là kỷ niệm tuổi đời của một loại cây trồng. Đó là dịp để tri ân những thế hệ đã biến chiến trường thành nông trường, biến vùng đất hoang tàn thành những đồi cà phê xanh ngát, trĩu quả hôm nay. Đó là dịp để ghi nhận công lao của những người dân bình dị đã viết tiếp lịch sử Khe Sanh bằng lao động, lòng dũng cảm và niềm tin vào Đảng, vào tương lai. Nếu lịch sử ghi nhận người Pháp là những người đầu tiên đưa cây cà phê đến Khe Sanh, thì lịch sử cũng cần ghi nhận những thế hệ người dân Quảng Trị đã gìn giữ, phục hồi và phát triển cây cà phê trên chính vùng đất từng oằn mình dưới bom đạn chiến tranh.
Một thế kỷ của cà phê Khe Sanh không chỉ được tính bằng tuổi đời của cây cà phê. Nó còn được đo bằng hành trình của con người. Hành trình biến chiến trường thành vùng đất sản xuất. Biến những vết thương chiến tranh thành những mùa hoa trắng. Biến đau thương thành hy vọng. Và biến ký ức chiến tranh thành hương vị hòa bình. Đó mới chính là giá trị lớn nhất và cũng là điều đáng được tôn vinh nhất trong câu chuyện 100 năm cà phê Khe Sanh.
Cà phê Khe Sanh từ lâu đã trở thành thương hiệu nông sản đặc trưng của các địa phương phía Tây tỉnh Quảng Trị. Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển xanh, việc xây dựng vùng nguyên liệu bền vững không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng để nâng cao giá trị, sức cạnh tranh và đưa thương hiệu cà phê Khe Sanh vươn xa trên thị trường.
Đình Lương
