Đối với nhóm hành vi nhằm nội luật hóa các điều ước, thỏa thuận và cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, Bộ Công an đề xuất hình sự hóa các hành vi vi phạm bí mật thương mại, cướp có vũ trang chống lại tàu thuyền trên biển, cùng các hành vi cấu thành tội phạm được liệt kê trong phụ lục của Công ước quốc tế về trừng trị hành vi tài trợ khủng bố. Các nội dung này bao gồm hành vi cung cấp tiền, tài sản bằng bất kỳ phương thức nào dù trực tiếp hay gián tiếp, đồng thời mở rộng các hành vi khách quan của tội Rửa tiền.
Đáng chú ý, dự thảo cũng đưa vào các hành vi vi phạm quy định về khai thác thủy sản nhằm đáp ứng yêu cầu của Ủy ban Châu Âu về chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), và bổ sung hành vi đưa người di cư trái phép vào các điều luật liên quan đến xuất nhập cảnh để nâng cao khả năng gia nhập Nghị định thư về chống người di cư trái phép bằng đường bộ, đường biển và đường hàng không.
Nhằm giải quyết các điểm nghẽn trong thực tiễn, Bộ Công an đề nghị bổ sung một số hành vi nguy hiểm cho xã hội như tuyên truyền chống Đảng Cộng sản Việt Nam, sản xuất hoặc buôn bán hàng giả là chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cùng dụng cụ bao gói, chứa đựng thực phẩm, và hành vi sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng. Trong lĩnh vực tài chính, các sai phạm về bảo lãnh tín dụng, quản lý tài sản bảo đảm, quản lý khoản vay sau giải ngân cũng được đề xuất xử lý hình sự. Nhóm hành vi vi phạm môi trường bao gồm đốt chất thải, đặc biệt là chất thải nguy hại, và hành vi gây ra trái phép tiếng ồn, độ rung, mùi vượt tiêu chuẩn cũng nằm trong diện điều chỉnh.
Sự phát triển của công nghệ và mô hình kinh tế mới cũng đặt ra yêu cầu tư duy pháp lý thay đổi, với việc đề xuất hình sự hóa các hành vi trái phép liên quan đến hoạt động kinh doanh, giao dịch tiền ảo, tài sản ảo, tiền kỹ thuật số, lừa đảo qua sàn giao dịch ảo hoặc thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi. Dự thảo cũng hướng tới việc xử lý hành vi lập trình và sử dụng phần mềm trí tuệ nhân tạo (AI) để thực hiện tội phạm, mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự về các tội phạm chức vụ, tham nhũng đối với khu vực kinh tế tư, xử lý hành vi cố tình chậm cung cấp hoặc cung cấp sai lệch thông tin, tài liệu theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, cùng các hành vi lạm dụng tình dục trẻ em trên không gian mạng như quay chụp bộ phận nhạy cảm hay chat sex.
Góp ý đối với các nội dung trên, Bộ Tư pháp nhận định việc bổ sung tội danh và hành vi phạm tội mới là chính sách có tác động lớn đến mọi mặt của đời sống xã hội và nhận thức của người dân, do đó cần được nghiên cứu hết sức thận trọng và kỹ lưỡng. Cơ quan thẩm định cho rằng dự thảo báo cáo tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự cùng báo cáo đánh giá tác động chính sách chưa cung cấp đầy đủ thông tin phân tích, đánh giá về những luận cứ khoa học và thực tiễn để đưa ra các đề xuất này.
Giải trình về quan điểm soạn thảo, Bộ Công an nhấn mạnh các đề xuất được đưa ra dựa trên cơ sở tổng kết thực tiễn và rà soát kỹ lưỡng các chủ trương của Đảng về xây dựng, phát triển đất nước. Những đề xuất bổ sung hình sự hóa trong dự thảo chính sách sẽ là tiền đề để cơ quan chủ trì tiếp tục rà soát, lựa chọn hành vi phù hợp nhằm bảo đảm tính toàn diện, tránh bỏ lọt tội phạm, và các luận cứ cụ thể sẽ được thể hiện rõ nét trong hồ sơ dự án luật. Theo lộ trình, Bộ luật Hình sự sửa đổi dự kiến sẽ được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 và thông qua tại Kỳ họp thứ 4 Quốc hội khóa XVI.
Một điểm mới đáng chú ý khác mang tính nhân văn, nhân đạo trong dự án luật là việc Bộ Công an đề xuất mở rộng phạm vi không phải chịu trách nhiệm hình sự về Tội không tố giác tội phạm và che giấu tội phạm đối với những người thân thích của người phạm tội. Nhóm đối tượng mở rộng bao gồm bố mẹ nuôi, bố mẹ vợ, bố mẹ chồng, cha dượng, mẹ kế, con nuôi, con rể, con dâu, và con riêng của vợ hoặc chồng, nhằm bảo đảm phù hợp với truyền thống đạo lý của người Việt Nam. Hiện nay, Bộ luật Hình sự quy định người thân thích bao gồm ông bà, cha mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội danh này, trừ các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội đặc biệt nghiêm trọng khác.
Tâm An
