Đổi mới chính sách để thu hút các ngành công nghệ chiến lược
Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo Luật Hải quan sửa đổi là tiếp tục hoàn thiện cơ chế doanh nghiệp ưu tiên (Authorized Economic Operator - AEO), đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng đối với các doanh nghiệp hoạt động trong những lĩnh vực công nghệ cao và công nghệ chiến lược.
Theo Cục Hải quan, sau hơn 10 năm triển khai Luật Hải quan năm 2014, cơ chế AEO đã hình thành khung pháp lý khá hoàn chỉnh, quy định đầy đủ về điều kiện công nhận, quyền lợi, trách nhiệm cũng như quy trình xét duyệt, gia hạn hoặc đình chỉ chế độ ưu tiên.
Đến hết tháng 6/2026, Việt Nam có 72 doanh nghiệp được công nhận là doanh nghiệp ưu tiên, gồm doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Đài Loan (Trung Quốc), Đan Mạch, Italia và liên doanh Việt - Nga.
Đáng chú ý, Luật số 90/2025/QH15 đã mở rộng đối tượng được hưởng cơ chế AEO sang các doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp thực hiện dự án công nghệ chiến lược, dự án nghiên cứu và phát triển (R&D), sản xuất chip bán dẫn, trung tâm dữ liệu AI, doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghệ số trọng điểm cũng như các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng công nghiệp bán dẫn.
Khác với quy định áp dụng đối với doanh nghiệp thông thường, nhóm doanh nghiệp này không phải đáp ứng điều kiện về kim ngạch xuất nhập khẩu hoặc lịch sử tuân thủ pháp luật hải quan và thuế liên tục trong hai năm mới được xem xét áp dụng chế độ ưu tiên.
Theo giới chuyên môn, việc cắt giảm các điều kiện tiếp cận chính sách sẽ giúp các dự án công nghệ quy mô lớn nhanh chóng đi vào hoạt động, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh của Việt Nam trong thu hút dòng vốn đầu tư vào các ngành công nghệ lõi.
Bên cạnh đó, việc tiếp tục hoàn thiện các quy định về doanh nghiệp ưu tiên cũng giúp pháp luật hải quan Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế như Công ước Kyoto sửa đổi, Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại (TFA), Khung tiêu chuẩn SAFE của Tổ chức Hải quan thế giới và Hiệp định Hải quan ASEAN. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam mở rộng đàm phán các thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA), tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Doanh nghiệp tuân thủ tốt sẽ được giảm kiểm tra
Nếu cơ chế AEO chỉ áp dụng với một nhóm doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí nhất định thì điểm mới mang tính bao trùm của dự thảo Luật Hải quan sửa đổi là lần đầu tiên đưa cơ chế quản lý tuân thủ tự nguyện vào luật.
Theo dự thảo, thay vì chủ yếu kiểm tra doanh nghiệp tại thời điểm thông quan theo mô hình phân luồng Xanh - Vàng - Đỏ như hiện nay, cơ quan Hải quan sẽ đánh giá toàn diện mức độ tuân thủ của doanh nghiệp trong suốt quá trình hoạt động.
Phát biểu tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 15/7, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, việc chuyển từ tiền kiểm sang quản lý rủi ro, từ quản lý hồ sơ sang quản lý dữ liệu và lấy mức độ tuân thủ tự nguyện làm trung tâm sẽ tạo ra thay đổi căn bản trong phương thức quản lý hải quan.
Theo đó, doanh nghiệp không còn chỉ là đối tượng kiểm tra mà trở thành đối tác đồng hành với cơ quan Hải quan. Những doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ cao sẽ được hưởng nhiều thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời giảm đáng kể tần suất kiểm tra sau thông quan.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị luật hóa rõ quyền lợi của doanh nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp đạt mức tuân thủ cao nhất có thể được miễn kiểm tra định kỳ sau thông quan trong thời gian từ 3 đến 5 năm, trừ trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm rõ ràng.
Song song với việc tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong đánh giá mức độ tuân thủ và phân tích rủi ro, nhiều ý kiến cũng đề nghị dự thảo luật phải bổ sung cơ chế bảo đảm quyền lợi của doanh nghiệp.
Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải, việc AI tham gia đánh giá mức độ tuân thủ có thể tác động trực tiếp đến chi phí và quyền lợi của doanh nghiệp. Vì vậy, các tiêu chí đánh giá cần được quy định minh bạch, khách quan; doanh nghiệp phải được biết kết quả xếp hạng, có quyền giải trình, đề nghị xem xét lại khi cho rằng việc đánh giá chưa chính xác, đồng thời cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan Hải quan đối với các quyết định được đưa ra trên cơ sở hệ thống tự động.
Nếu được thông qua, dự thảo Luật Hải quan sửa đổi sẽ không chỉ tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghệ chiến lược mà còn góp phần hình thành một mô hình quản lý hiện đại hơn, trong đó dữ liệu, công nghệ và sự tuân thủ tự nguyện trở thành nền tảng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.
Minh Thành (t/h)
