Có hiệu lực từ ngày 1/2/2026, Thông tư số 121/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính sửa đổi, bổ sung một số quy định về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Văn bản này không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật các Thông tư số 38/2015/TT-BTC và 39/2018/TT-BTC, mà định hình lại cách thức quản trị hải quan theo hướng hiện đại, số hóa và minh bạch.
Xóa “khoảng trống dữ liệu” ngay từ khâu khai báo
Trọng tâm của Thông tư số 121/2025/TT-BTC là thay đổi tư duy quản lý, lấy dữ liệu số và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp làm nền tảng giảm rủi ro, tăng tốc độ thông quan. Điểm xuất phát của quá trình này không nằm ở cửa khẩu, mà bắt đầu ngay từ khâu khai báo.
Theo đó, các chỉ tiêu thông tin trên Mẫu số 01 – Tờ khai nhập khẩu điện tử được tái thiết kế theo hướng chuẩn hóa, cấu trúc hóa dữ liệu ngay từ đầu vào. Ông Đào Duy Tám, Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan) cho biết, việc điều chỉnh này nhằm hệ thống hóa các nghiệp vụ đặc thù, khắc phục những khoảng trống thông tin từng gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước.
Nguyên tắc cốt lõi được xác lập là dữ liệu càng đầy đủ, chi tiết thì rủi ro ở khâu thông quan càng thấp. Việc bổ sung mã và tên người xuất khẩu, nhập khẩu đối với loại hình xuất nhập khẩu tại chỗ, hay các ghi chú riêng cho hàng hóa đang chờ kết quả phân tích, phân loại cho thấy Hải quan đang quản lý xuyên suốt theo dòng hàng và đối tượng trên cùng một hệ thống số thống nhất.
Đáng chú ý, việc cập nhật Incoterms® 2020, đặc biệt là quy tắc DPU (Giao tại địa điểm đã dỡ hàng), vào tổng trị giá hóa đơn giúp đồng bộ hóa chuẩn mực thương mại quốc tế với hệ thống quản lý trong nước. Điều này góp phần hạn chế sai lệch khi xác định trị giá tính thuế, đồng thời tăng tính tương thích giữa dữ liệu của doanh nghiệp với yêu cầu kiểm soát của cơ quan Hải quan và Thuế.
Thông tư cũng thiết lập bộ lọc dữ liệu nghiêm ngặt ngay từ khâu tiếp nhận thông tin. Doanh nghiệp phải chi tiết hóa việc khai trị giá trong tham vấn gián tiếp, mô tả sâu hơn đối với hàng hóa đặt gia công ở nước ngoài. Thay vì bị động giải trình khi phát sinh nghi vấn, doanh nghiệp chủ động cung cấp dữ liệu theo các chỉ tiêu đã được số hóa, từng bước hình thành hồ sơ tuân thủ số minh bạch và nhất quán.
Khi dữ liệu được chuẩn hóa tốt, doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao sẽ thuận lợi hơn trong việc thông quan qua luồng Xanh, luồng Vàng. Sự can thiệp trực tiếp của công chức hải quan giảm xuống, qua đó hạn chế rủi ro tiêu cực và chi phí không chính thức.
Thuận lợi đi cùng trách nhiệm
Một điểm nhấn mang tính bước ngoặt của Thông tư số 121/2025/TT-BTC, khi kết hợp với Nghị định số 167/2025/NĐ-CP, là cơ chế giải phóng hàng trước, tham vấn sau trong xác định trị giá hải quan.
Theo cơ chế này, doanh nghiệp không còn phải giải trình ngay tại thời điểm làm thủ tục đối với các mặt hàng thuộc diện rủi ro về giá. Hàng hóa được đưa về bảo quản hoặc đưa thẳng vào sản xuất, kinh doanh; việc tham vấn trị giá được thực hiện trong vòng 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng.
Cách làm mới tách bạch dòng chảy vật chất của hàng hóa khỏi tranh luận về hồ sơ và trị giá, giúp doanh nghiệp tối ưu vòng quay vốn, giảm chi phí lưu kho bãi, hạn chế đứt gãy nguồn nguyên liệu. Về phía Nhà nước, thủ tục tại cửa khẩu được đơn giản hóa, nhưng kỷ luật quản lý được tăng cường ở khâu hậu kiểm.
Cơ chế “tham vấn một lần, sử dụng nhiều lần” tiếp tục củng cố phương thức quản trị dựa trên niềm tin. Khi đáp ứng đủ 5 tiêu chí tương đồng gồm tên hàng, mã số HS, xuất xứ, đối tác giao dịch và điều kiện giao hàng, đồng thời trị giá khai báo không thấp hơn mức đã được chấp nhận trước đó, kết quả tham vấn có thể được sử dụng trong thời hạn 6 tháng tại cùng chi cục hải quan khu vực.
Song song với đó, toàn bộ quy trình tham vấn được số hóa, triển khai dưới hình thức gián tiếp. Doanh nghiệp không cần trực tiếp đến trụ sở chi cục hải quan; hồ sơ từ thỏa thuận giá, chứng từ vận tải, thanh toán đến hồ sơ thông quan tại nước xuất khẩu đều được nộp và lưu trữ điện tử. Đây là bước tiến quan trọng hướng tới môi trường hải quan phi giấy tờ, minh bạch và nhất quán.
Tuy nhiên, tạo thuận lợi luôn đi kèm trách nhiệm. Khi tiền kiểm được nới lỏng, Hải quan sẽ tăng cường kiểm tra sau thông quan. Doanh nghiệp phải chuẩn hóa hệ thống kế toán, chứng từ, sẵn sàng giải trình và cung cấp bằng chứng khách quan về trị giá giao dịch trong thời hạn 30 ngày sau thông quan.
Theo ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Thông tư số 121/2025/TT-BTC là tuyên bố rõ ràng về định hướng xây dựng môi trường hải quan hiện đại, minh bạch, dựa trên quản lý rủi ro. Việc chuyển từ tiền kiểm sang tham vấn linh hoạt là lời giải cho bài toán cân bằng giữa chống gian lận thương mại và tạo thuận lợi cho xuất nhập khẩu.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc, Thông tư số 121/2025/TT-BTC không chỉ đặt ra yêu cầu mới về tuân thủ, mà còn mở ra chuẩn mực cạnh tranh mới. Doanh nghiệp nào làm chủ dữ liệu, minh bạch trị giá và thích ứng nhanh với cơ chế tham vấn sẽ không chỉ thông quan nhanh hơn, mà còn đứng vững hơn trong sân chơi xuất nhập khẩu ngày càng khắt khe.
Hậu Thạch (t/h)
