Thể chế hóa Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH, ngày 28-11-2013, QH khóa XIII, kỳ họp thứ 6 đã thông qua Hiến pháp (sửa đổi), tại các Điều 34, 35, 57, 58 và 59 đã quy định về quyền công dân được bảo đảm an sinh xã hội và trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm thực thi quyền này.


Trụ cột quan trọng của chính sách an sinh xã hội

Bảo hiểm hưu trí là trụ cột quan trọng trong chính sách an sinh xã hội (ASXH). Hiện nay, số lao động tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc mới khoảng 10,4 triệu người, chiếm tỷ lệ 78% trong tổng số đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc, tương ứng 20% trong tổng số 50 triệu lao động đang làm việc trong nền kinh tế. Điều này cho thấy, chúng ta sẽ còn phải đi tiếp một lộ trình dài nữa đối với chính sách ASXH này. Con số tham gia thấp có nghĩa trong tương lai  xã hội phải đối mặt với hàng triệu lao động bước vào tuổi già không có thu nhập từ lương hưu. Gánh nặng này sẽ thuộc về Nhà nước, đó là phải trợ cấp xã hội cho hàng triệu người để hỗ trợ cuộc sống của họ (năm 2011 tổng số người hưởng trợ cấp xã hội từ 80 tuổi trở lên là 1.331.449 người với tổng kinh phí 2.954 tỷ đồng). Do đó, việc đưa ra mục tiêu và giải pháp để thúc đẩy việc mở rộng tham gia của người lao động vào BHXH phải được xem là mục tiêu ưu tiên trong chính sách BHXH, dự kiến đến năm 2020 sẽ có khoảng 50% lực lượng lao động tham gia BHXH.

Đồng thời, nếu chỉ dừng lại ở loại hình lương hưu thì chưa đủ, cần đa dạng hóa loại hình BHXH như: hưu trí bổ sung, hưu trí tự nguyện, hưu trí doanh nghiệp… tạo điều kiện cho người lao động tùy theo điều kiện của mình sẽ lựa chọn và tham gia các loại hình hưu trí, nhằm bảo đảm tốt hơn cho cuộc sống khi về già.

Các chính sách vĩ mô cần linh hoạt để ứng phó kịp thời khi tỷ lệ phụ thuộc lớn hơn tỷ lệ lao động (năm 1996: có 217 người đóng BHXH cho một người hưởng lương hưu, tương tự đến năm 2000: 34/1; năm 2004: 19/1; năm 2007: 14/1; năm 2009: 11/1; năm 2011 chỉ còn 9,9/1), xu hướng già hóa tăng lên… Nhà nước cần điều chỉnh tuổi nghỉ hưu (tuổi nghỉ hưu hiện nay thấp hơn quy định: nam: 55,2 tuổi; nữ: 51,7 tuổi; bình quân: 53,4 tuổi). Tuổi nghỉ hưu thấp dẫn tới thời gian đóng BHXH của người lao động ngắn (nam: 28 năm, nữ: 23 năm), thời gian hưởng lương hưu dài (số năm trung bình còn sống của nam từ 60 tuổi là 18,1 năm; nữ từ 55 tuổi là 24,5 năm).

Hướng tới bảo hiểm y tế toàn dân

Từ Nghị quyết của Đảng đến Luật Bảo hiểm y tế (BHYT) đã hình thành lộ trình BHYT toàn dân đến năm 2014, nhóm nông dân sẽ là đối tượng cuối cùng được sự hỗ trợ của Nhà nước để bước vào lộ trình, con số tham gia BHYT đã cho thấy sự nỗ lực rất lớn của Đảng và Nhà nước. Giai đoạn 2009-2012, tỷ lệ dân số tham gia BHYT tăng từ 58,2% (2009) lên 66,8% (2012), dự kiến năm 2015 sẽ có 75% và đến năm 2020 sẽ có hơn 80% dân số tham gia BHYT. Bước đi đầu tiên đối với BHYT toàn dân trong điều kiện cụ thể của Việt Nam không thể thiếu sự cam kết mạnh mẽ của Nhà nước để hỗ trợ người dân. Hiện nay, Nhà nước đã hỗ trợ 45,6 triệu người (chiếm 78%); đến năm 2015 hỗ trợ khoảng 48,4 triệu người (chiếm 69,2%).

Trong 20 năm thực hiện chính sách pháp luật về BHYT ở Việt Nam, nhất là sau gần bốn năm thực hiện Luật BHYT, chúng ta đã đạt được kết quả bước đầu quan trọng, khẳng định chủ trương, quan điểm đúng đắn, nhất quán của Đảng, Nhà nước về chính sách BHYT. Việt Nam đang từng bước tiếp cận với mục tiêu BHYT toàn dân, góp phần thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển kinh tế và bảo đảm chính sách an sinh xã hội phù hợp xu thế chung của thế giới. BHYT Việt Nam đang từng bước thay thế cơ chế bao cấp trong khám, chữa bệnh (KCB) bằng việc Nhà nước tăng đầu tư ngân sách để hỗ trợ người dân, đồng thời huy động nguồn lực từ xã hội, người dân và cộng đồng để tham gia BHYT. Tỷ lệ dân số tham gia BHYT tăng nhanh, người tham gia BHYT được hưởng dịch vụ KCB, kỹ thuật y tế hiện đại, chất lượng hơn, được cung ứng thuốc KCB, kể cả thuốc mới. Quỹ BHYT đang dần trở thành nguồn tài chính cơ bản phục vụ hoạt động của các bệnh viện, góp phần giảm mức chi trả từ tiền túi của người bệnh.

Chính sách BHYT đã bảo đảm nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia BHYT, đồng thời cũng đảm nhận nhiều chính sách phúc lợi xã hội khác. Đến cuối năm 2012, gần 70% dân số cả nước đã tham gia BHYT, với phần đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và người dân chiếm khoảng 58% trong tổng thu BHYT, tạo nền móng quan trọng để tiến tới BHYT toàn dân. Nhiều tỉnh miền núi và Tây Nguyên gần hoàn thành việc thực hiện BHYT toàn dân. Quỹ BHYT từ chỗ bị bội chi đến năm 2012 đã cân đối và có kết dư.

Kết quả đã có được cho thấy, Việt Nam đã định hình hướng đi của hệ thống chính sách ASXH. Để bảo đảm cân đối nguồn lực từ ngân sách Nhà nước và thúc đẩy quá trình xã hội hóa, huy động xã hội tham gia cùng với Nhà nước trong thiết lập mạng lưới ASXH bền vững và cộng đồng trách nhiệm với sự tham gia của Nhà nước, người dân và xã hội, Chính phủ cần nghiên cứu để tiếp tục công bố các mức chuẩn phù hợp quá trình phát triển, đó là:

- Mức chuẩn nghèo: nên đa chiều và dựa trên mức sống tối thiểu để xác định các chính sách hộ nghèo. Mức trợ cấp xã hội cũng nên sử dụng mức chuẩn này.

- Mức lương tối thiểu: được tính dựa trên nhu cầu sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ theo quy định của Bộ luật Lao động cho khu vực có quan hệ lao động, bảo vệ người lao động yếu thế.

- Mức sống trung bình: làm cơ sở để xác định chính sách đối với người có công và xây dựng chính sách xã hội.

Một hệ thống ASXH hiệu quả phải bảo đảm các yếu tố: phù hợp, đủ, công bằng (công bằng ngang: cung cấp chế độ như nhau cho các đối tượng có điều kiện như nhau; công bằng dọc: hỗ trợ nhiều nhất cho nhóm nghèo nhất, khó khăn nhất), chi phí hiệu quả, tương thích với động cơ (làm cho các hộ gia đình thay đổi thái độ theo hướng tích cực), bền vững và năng động. Việt Nam sẽ tiến tới xây dựng một hệ thống ASXH hiện đại, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của người dân và bảo đảm thực thi có hiệu quả các quy định về quyền công dân trong lĩnh vực ASXH đã được thể chế hóa trong Hiến pháp.

Trương ThỊ Mai -

Ủy viên T.Ư Đảng, Ủy viên Ủy ban Thường vụ QH,

Chủ nhiệm Ủy ban về các vấn đề xã hội

Theo Thời Nay