Khi việc thu, tiếp nhận và quản lý tiền hỗ trợ của Ban đại diện cha mẹ học sinh bị siết chặt, vấn đề lâu dài không chỉ là ai được giữ tiền, mà là ai chịu trách nhiệm bảo đảm kinh phí để học sinh không mất đi những sân chơi chính đáng.
Đổi người thu tiền, có thay đổi bản chất khoản đóng góp?
Quỹ lớp vốn là câu chuyện quen thuộc trong quan hệ giữa nhà trường và phụ huynh. Một khoản tiền được dự kiến dành cho hoạt động chung nghe có vẻ hợp lý, nhưng lại rất dễ gây tranh luận khi ranh giới giữa sự tự nguyện và nghĩa vụ đóng góp không còn rõ ràng.
Một chương trình Trung thu cần trang trí, bánh kẹo, phần thưởng; một buổi cắm trại cần vật liệu, đạo cụ; một hoạt động giao lưu, văn nghệ cũng khó tránh khỏi những chi phí nhất định. Đó là những nhu cầu có thật, không thể chỉ bằng một quyết định hạn chế thu tiền mà làm cho chúng biến mất.
Tuy nhiên, từ nhu cầu có thật đến việc áp dụng mức đóng góp bình quân cho cả lớp là một khoảng cách đáng kể. Khi một khoản “tự nguyện” đi kèm mức tiền định sẵn, thời hạn nộp và lời nhắc công khai, sức ép có thể xuất hiện ngay cả khi không có văn bản nào ghi là bắt buộc.
Có tình huống được đặt ra: Ban đại diện cha mẹ học sinh không đứng tên thu quỹ, mà một phụ huynh không thuộc Ban đại diện nhận nhiệm vụ thu và giữ tiền. Nếu khoản thu thực chất vẫn do Ban đại diện đề xuất, điều phối và sử dụng cho hoạt động của Ban, việc thay đổi người cầm tiền không đương nhiên làm thay đổi bản chất của hoạt động huy động kinh phí.
Ngược lại, cũng không thể mặc nhiên coi mọi thỏa thuận riêng, độc lập và hoàn toàn tự nguyện giữa các phụ huynh là hành vi thu quỹ trái quy định. Muốn đánh giá đúng phải xác định ai khởi xướng, ai quyết định, có gây áp lực đóng góp hay không, tiền được sử dụng vào việc gì và ai chịu trách nhiệm giải trình.
Thông tư số 81/2026/TT-BGDĐT về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh, có hiệu lực từ ngày 15/11/2026, đặt ra cơ chế cụ thể: Ban đại diện không được thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ hoạt động của mình. Đối với hoạt động cụ thể thuộc nhiệm vụ, quyền của Ban và có trong kế hoạch, cha mẹ học sinh được tự nguyện hỗ trợ bằng hàng hóa, dịch vụ hoặc thanh toán trực tiếp cho bên cung cấp.
Quy định này đồng thời không cho phép Ban đại diện ấn định mức hỗ trợ bình quân, mức tối thiểu, thời hạn hỗ trợ hay danh sách người phải hỗ trợ. Nếu mức hỗ trợ thực tế không đáp ứng nhu cầu, Ban đại diện phải điều chỉnh nội dung, quy mô hoặc phương thức tổ chức cho phù hợp.
Như vậy, trọng tâm chính sách không đơn giản là loại bỏ người thu tiền, mà là hạn chế cơ chế hình thành quỹ tiền do Ban đại diện quản lý và bảo vệ quyền tự nguyện của phụ huynh. Thay người đứng tên thu, nếu chỉ để duy trì cơ chế cũ dưới hình thức khác, không phải lời giải cho bài toán này.
Nhưng nếu chỉ dừng ở việc kiểm soát khoản thu mà chưa trả lời được kinh phí tổ chức hoạt động lấy từ đâu, những khó khăn thực tế vẫn sẽ tiếp tục trở lại trong mỗi năm học.
Chống lạm thu nhưng không thể bỏ quên nhu cầu của học sinh
Chống lạm thu là bảo vệ phụ huynh khỏi những khoản đóng góp thiếu căn cứ, thiếu minh bạch hoặc mang tính áp đặt. Đây là yêu cầu chính đáng, nhất là khi điều kiện kinh tế giữa các gia đình còn rất khác nhau.
Song trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Qua những hoạt động tập thể, sinh hoạt ngoại khá học sinh học cách hợp tác, chia sẻ trách nhiệm, thể hiện năng khiếu và xây dựng sự gắn bó với bạn bè, thầy cô. Trung thu, cắm trại, văn nghệ hay các chương trình trải nghiệm, nếu được tổ chức đúng mục tiêu, đều có thể góp phần tạo nên môi trường giáo dục toàn diện.
Một buổi cắm trại có thể rèn luyện tinh thần đồng đội; một chương trình Trung thu giản dị có thể tạo nên ký ức đẹp của tuổi học trò. Giá trị của những hoạt động ấy không nằm ở sự hoành tráng, nhưng cũng không thể phủ nhận nhu cầu tối thiểu về địa điểm, vật dụng, công tác tổ chức và an toàn.
Đặt ra chủ trương kiểm soát thu quỹ là một việc; tạo được cơ chế để hoạt động có ích vẫn được duy trì là việc khác. Nếu không phân định trách nhiệm, trường học có thể tiếp tục phát động phong trào trong khi nguồn lực thực hiện lại bị đẩy về phía cha mẹ học sinh.
Khi ấy, một nghịch lý có thể hình thành: Những lớp có nhiều phụ huynh khá giả dễ tổ chức hoạt động phong phú, còn lớp có điều kiện khó khăn phải thu hẹp hoặc bỏ cuộc. Học sinh, vốn không phải người quyết định khả năng đóng góp của gia đình, lại có nguy cơ chịu ảnh hưởng trực tiếp.
Cũng không thể vì muốn duy trì mọi hoạt động bằng mọi giá mà mặc nhiên yêu cầu phụ huynh phải đóng tiền. Quyền được tham gia hoạt động giáo dục của học sinh cần được đặt cạnh quyền không bị ép buộc đóng góp của gia đình; không quyền nào có thể bị xem nhẹ.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải có nên khôi phục một quỹ lớp bằng tên gọi khác hay không, mà là làm thế nào để mỗi hoạt động có chủ thể chịu trách nhiệm và nguồn kinh phí hợp pháp, rõ ràng, phù hợp với điều kiện thực tế.
Một chính sách chống lạm thu chỉ bền vững khi không tạo khoảng trống khiến nhà trường, giáo viên và phụ huynh phải tự xoay xở bằng những thỏa thuận thiếu minh bạch.
Ai tổ chức hoạt động, người đó phải xác định nguồn kinh phí
Cách tiếp cận lâu dài cần bắt đầu bằng việc phân loại hoạt động, thay vì gom mọi khoản chi cho học sinh vào một khái niệm chung là “quỹ lớp”. Có ít nhất ba tình huống cần được nhìn nhận khác nhau.
Trước hết, đối với hoạt động thuộc chương trình, kế hoạch giáo dục và trách nhiệm của nhà trường, cơ sở giáo dục phải chủ động xác định phương án tổ chức và nguồn kinh phí hợp pháp phù hợp. Không thể chỉ phát động phong trào, giao chỉ tiêu tham gia rồi mặc nhiên để Ban đại diện hoặc gia đình học sinh gánh chi phí thuộc trách nhiệm của nhà trường.
Tiếp đó, với những hoạt động cụ thể thuộc nhiệm vụ, quyền của Ban đại diện cha mẹ học sinh, cơ chế hỗ trợ tự nguyện theo Điều 17 Thông tư 81/2026/TT-BGDĐT vẫn tạo không gian để phụ huynh đồng hành. Nhưng sự đồng hành ấy phải đúng phương thức: Cung cấp trực tiếp hàng hóa, dịch vụ hoặc thanh toán trực tiếp cho bên cung cấp, không hình thành quỹ tiền do Ban đại diện thu và quản lý.
Cuối cùng, đối với hoạt động riêng do một nhóm phụ huynh tự nguyện tổ chức ngoài phạm vi nhiệm vụ của Ban đại diện và trách nhiệm của nhà trường, cần tôn trọng quyền thỏa thuận hợp pháp của họ. Sự lựa chọn của một nhóm không thể trở thành nghĩa vụ của cả lớp, càng không thể lấy việc đóng góp làm điều kiện để học sinh được tôn trọng và đối xử công bằng.
Điều quan trọng là làm rõ trước mỗi hoạt động: Ai quyết định tổ chức, mục tiêu giáo dục là gì, kinh phí dự kiến bao nhiêu, nguồn nào được phép sử dụng, ai thực hiện và ai chịu trách nhiệm công khai. Nếu nguồn lực không đủ, cần điều chỉnh quy mô hoặc phương án chứ không đặt ra khoản thu bắt buộc dưới danh nghĩa tự nguyện.
Một chương trình không nhất thiết phải tốn kém mới có ý nghĩa. Những hoạt động vừa sức, khuyến khích học sinh tự làm, phụ huynh tham gia bằng thời gian, công sức hoặc chuyên môn có khi tạo nên giá trị lớn hơn việc chạy theo hình thức và kinh phí.
Tuy nhiên, không nên biến tinh thần tiết kiệm thành sự phó mặc. Cơ quan quản lý giáo dục cần hướng dẫn cụ thể cách xác định kinh phí cho các loại hoạt động trong trường học, phân biệt rõ trách nhiệm của nhà trường với phần hỗ trợ tự nguyện, đồng thời có cơ chế giám sát công khai, dễ hiểu và không làm phát sinh thêm thủ tục hình thức.
Đặc biệt, nhà trường cần đặt quyền lợi của học sinh ở vị trí trung tâm: Không so sánh lớp giàu, lớp nghèo qua mức chi phong trào; không công khai tên người chưa đóng góp để gây sức ép; không để trẻ em chịu bất lợi chỉ vì điều kiện gia đình.
Chống lạm thu là cần thiết. Nhưng thành công của chính sách không thể chỉ đo bằng số khoản thu được xóa bỏ, mà còn phải được nhìn từ những sân chơi chính đáng vẫn được duy trì và cơ hội tham gia công bằng của mọi học sinh.
Hoàng Hữu Quyết - Đình Lương
