Kinh doanh đa cấp: Những biến tướng

Mô hình kinh doanh đa cấp đã tồn tại và phát triển ở nhiều quốc gia. Nhưng khi về Việt Nam, chúng đã bị biến tướng, méo mó, khiến cho người tiêu dùng nghi ngại.

Môt cuộc hội thảo Quảng cáo sản phẩm của Amway thu hút hàng nghìn người tham dự

Lợi dụng và bóp méo

Theo chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long, hoạt động kinh doanh đa cấp ở Việt Nam thường chỉ sử dụng đối với sản phẩm “khó tiêu thụ” như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm… Thế nên, ở Việt Nam nhiều công ty, thay vì tập trung cho sản phẩm thì lại vẽ ra một bức tranh mỹ miều, với mức thu nhập khủng nhằm lôi kéo nhiều người tham gia vào hệ thống này.

Cục Quản lý Cạnh tranh (Bộ Công Thương) cho biết, hoạt động kinh doanh đa cấp hiện nay chủ yếu chỉ thực hiện ở mặt nổi. Tức là các thành viên chỉ chú trọng phát triển người mới để ăn hoa hồng thông qua việc người mới phải mua hàng hóa theo quy định của công ty. Có không ít công ty được lập ra chỉ huy động người tham gia để chiếm dụng vốn, không phải để bán sản phẩm. Ở mô hình này, lợi nhuận không thực sự được xuất phát từ giới thiệu sản phẩm mà từ việc tuyển dụng các thành viên mới.

Do vậy, chỉ cần một mắt xích ở thượng tầng chuỗi đa cấp biến mất, lập tức hệ thống sụp đổ, hàng trăm, hàng nghìn người bị mất tiền oan. Đây chính là điển hình của mô hình “hình tháp ảo” trong kinh doanh đa cấp ở nước ta. Những vụ việc đình đám tại Muaban24, Tâm Mặt Trời và gần nhất là Thiên Ngọc Minh Uy… cho thấy hoạt động bán hàng đa cấp đã bị “biến tướng”, khiến cho việc quản lý trở nên khó khăn.

Các công ty bán hàng đa cấp tại Việt Nam có một điểm chung đó là hầu hết các sản phẩm đa cấp không quảng cáo trên truyền hình, thay vào đó, họ sử dụng chính nhân viên của mình để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm. Những nhân viên này “thỏa sức” nói quá lên về tính năng, công dụng của sản phẩm mà không ai có thể quản lý và xử lý được bởi không có bằng chứng.

Với phương thức hoạt động là trực tiếp bán hàng đến tay người tiêu dùng mà không phải thông qua các đại lý hay cửa hàng bán lẻ, hình thức bán hàng này sẽ tiết kiệm được rất nhiều chi phí từ sân bãi, kho chứa, vận chuyển hàng hóa, quảng cáo... Đó chính là lý do khiến đa số các hình thức bán hàng đa cấp bất chính hiện nay thường áp dụng mô hình hình tháp ảo. Cách làm này đã được các công ty kinh doanh đa cấp sử dụng với cấp số nhân và ngày càng biến tướng, khó kiểm soát.

Có chặn được tháp ảo?

Chúng ta đã có nhiều văn bản pháp luật quy định về việc kinh doanh đa cấp, nhưng vẫn chưa có luật đủ mạnh để xử lý những mô hình như vậy. Các đơn vị có nhiệm vụ kiểm tra, xử lý còn quá mỏng. Cùng với đó là sự biến tướng thường xuyên của các mô hình kinh doanh đa cấp, cũng gây khó cho các cơ quan quản lý.

Phó Cục trưởng Cục Quản lý Cạnh tranh (QLCT) Nguyễn Phương Nam thừa nhận, đây là lĩnh vực rất khó kiểm soát. Theo ông Nam, Cục QLCT đã xây dựng Nghị định 110 năm 2005 và Thông tư 19 ban hành năm 2005 để quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp. Tuy nhiên, do tình hình quản lý rất khó khăn nên buộc phải sửa đổi Nghị định 110, theo đó sẽ siết chặt hoạt động cấp phép kinh doanh đa cấp bằng cách thay vì trước kia để cho các địa phương trực tiếp cấp phép cho bán hàng đa cấp, thì nay Bộ Công Thương trực tiếp cấp phép.

Lãnh đạo Cục QLCT cho biết, đã tới lúc phải kiểm soát chặt chẽ loại hình kinh doanh đa cấp, loại bỏ mô hình kinh doanh kim tự tháp bởi tình trạng hoạt động tràn lan và tác động tiêu cực, trong khi việc kiểm soát chồng chéo, rất khó khăn.

Trong lúc chờ dự thảo nghị định sửa đổi có hiệu lực, chính người tiêu dùng phải luôn cảnh giác trước những lời quảng cáo “đường mật”, kẻo tiền mất tật mang.

Hoàng Hà