Ngồi bên vệ đá dưới chân cổng làng phía Nam – nơi gắn liền với cây Cầu Cuốn nổi tiếng của làng, ông Trần Duy Hội, người nhiều năm gắn bó với công tác địa phương, say sưa kể cho chúng tôi nghe về lịch sử của Dịch Diệp bằng niềm tự hào sâu lắng.
Theo ông Hội, làng Dịch Diệp được hình thành từ đầu thế kỷ XI dưới triều Vua Lý Thái Tổ với tên gọi ban đầu là Dịch Diệp Trang. Vùng đất này xưa thuộc huyện Tây Chân của trấn Sơn Nam, sau là phủ Thiên Trường – vùng đất địa linh nhân kiệt của đồng bằng Bắc Bộ.
“Nhìn từ trên cao, thế đất Dịch Diệp giống như một con thuyền lớn đang căng buồm ra khơi. Cổng Nam là mũi thuyền hướng về Biển Đông đón gió, còn cổng Tây tựa phần đuôi thuyền tạo thế “tọa sơn hướng thủy” vững chãi”, ông Hội chia sẻ.
Trước đây, làng có ba cổng lớn ở phía Đông, Nam và Bắc. Theo dòng phát triển của cuộc sống, hai cổng phía Đông và Bắc đã không còn để mở rộng giao thông. Riêng cổng phía Nam nằm cạnh Cầu Cuốn vẫn được người dân gìn giữ suốt hơn một thế kỷ rưỡi qua như một biểu tượng văn hóa của làng.
Theo sử sách lưu giữ tại địa phương, cổng làng phía Nam được xây bằng gạch, cao khoảng 5m, rộng 2,5m, nằm ở đầu Cầu Cuốn cổ kính. Trải qua thời gian và tác động của thiên nhiên, năm 2001, cây cầu xuống cấp nghiêm trọng, nhiều phiến đá bị xô lệch bởi dòng nước. Người dân trong làng đã cùng nhau đóng góp công sức để sửa chữa, tôn tạo, giữ lại dấu tích quý báu của quê hương.
Không xa cổng làng là đình Dịch Diệp – nơi từng là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng dân cư. Dù đình cũ từng bị thực dân Pháp đốt cháy năm 1947, nhưng đến năm 1957 đã được phục dựng trở lại. Ngày nay, nơi đây trở thành nhà văn hóa thôn, tiếp tục là không gian sinh hoạt cộng đồng của người dân.
Phía trước đình là khoảng sân rộng gần 800m² – nơi xưa kia diễn ra các cuộc họp lớn của làng, nơi tổ chức hội yến lão mỗi dịp rằm tháng Giêng, cũng là địa điểm tập kết quân trong thời chiến. Hiện nay, sân đình vẫn là nơi họp chợ dân sinh mỗi sáng, lưu giữ nhịp sống mộc mạc của làng quê Bắc Bộ.
Trong đình hiện còn lưu giữ bức hoành phi do Vua Tự Đức ban tặng với bốn chữ “Thiện tục khả phong”, thể hiện sự ghi nhận đối với những phong tục tốt đẹp của người dân Dịch Diệp.
Ở tuổi ngoài 80, bà Nguyễn Thị Anh, người dân xóm Đông, vẫn nhớ như in từng ký ức gắn với cổng làng, dòng sông và cây Cầu Cuốn. Với bà, nơi đây không chỉ là cảnh quan mà còn là không gian lưu giữ tuổi thơ, tình yêu và những năm tháng lịch sử của quê hương.
Ngày còn nhỏ, bà cùng lũ trẻ trong làng thường tụ tập dưới gốc cây cạnh cổng làng, rồi rủ nhau nhảy từ Cầu Cuốn xuống sông tắm mỗi trưa hè. Khi lớn lên, những đêm trăng sáng bên chân cầu lại trở thành nơi hò hẹn của trai gái trong vùng. Cũng tại nơi này, biết bao cuộc tiễn đưa thanh niên lên đường nhập ngũ đã diễn ra trong xúc động và tự hào.
Bà Anh xúc động nhớ lại những ngày Quốc khánh sau giải phóng: “Khi ấy, cả làng nô nức tổ chức bơi thuyền, leo cầu ngô, bịt mắt bắt vịt, thi bơi trên sông. Hai bên bờ người đứng kín, tiếng cười nói rộn ràng khắp cả sân đình, dòng sông”. 
Gắn liền với cổng làng là dòng sông Dịch hiền hòa – nơi từng giữ vai trò huyết mạch giao thương của cả vùng. Trước kia, người dân các làng lân cận như An Lãng, Trực Phương hay làng Kênh thường đi lại bằng thuyền, ghé bến Cầu Cuốn để trao đổi hàng hóa. Từ những chuyến buôn ngược xuôi ấy, biết bao mối quan hệ thân tình, bao gia đình mới đã được hình thành.
Ngày nay, bước qua cổng làng Dịch Diệp, du khách vẫn dễ dàng bắt gặp những nét kiến trúc cổ còn được lưu giữ gần như nguyên vẹn. Trong các con ngõ nhỏ là những cánh cổng nhà xây theo kiểu mái vòm parabol mềm mại, có tuổi đời hàng trăm năm. Có cổng sâu tới vài mét, mang vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy tinh tế của kiến trúc truyền thống Bắc Bộ.
Theo ông Trần Duy Hội, hiện Dịch Diệp vẫn còn bảo tồn được 6 cổng nhà cổ, 1 cổng làng cổ, 2 ngôi nhà gỗ cổ có tuổi đời hơn 100 và 200 năm, cùng nhiều di tích văn hóa quý giá khác.
Đặc biệt, làng còn có cây bồ đề hơn 900 năm tuổi nằm cạnh chùa Cổ Liêu Linh tự. Cây cao khoảng 20m, tán rộng như bàn tay xòe năm ngón hướng ra dòng sông. Năm 2021, cây bồ đề được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.
Ngôi chùa cổ của làng vẫn lưu giữ quả chuông đồng được đúc từ năm Gia Long thứ 6 (1818). Đền làng thờ tam vị Thành hoàng và còn treo hai bức hoành phi cổ “Dịch Diệp Hy Long” và “Tam Linh Hiệp Quyến”, minh chứng cho truyền thống đoàn kết và đời sống tâm linh phong phú của người dân nơi đây.
Không chỉ gìn giữ kiến trúc cổ, Dịch Diệp còn lưu giữ nghề dệt truyền thống. Đi dọc các con ngõ nhỏ, du khách vẫn nghe vang lên tiếng thoi đưa đều đặn từ những khung dệt – âm thanh quen thuộc của một làng quê Bắc Bộ bao đời nay.
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ ở nhiều vùng nông thôn, Dịch Diệp vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ trong nếp sống, kiến trúc và ý thức gìn giữ di sản văn hóa của cộng đồng dân cư.
“Làng quê nào rồi cũng đổi thay theo thời gian, nhưng điều quan trọng là giữ được hồn cốt của quê hương. Người Dịch Diệp hôm nay luôn ý thức rằng bảo tồn di sản chính là giữ gìn cội nguồn cho thế hệ mai sau”, bà Nguyễn Thị Anh chia sẻ.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc còn được lưu giữ, Dịch Diệp không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là một “bảo tàng sống” về làng quê thuần Việt giữa nhịp sống hiện đại hôm nay.
Hoa Xuân
