Từ “cần giống” đến bài toán làm chủ công nghệ giống
Đây là cách tiếp cận nhằm đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ra khỏi phòng thí nghiệm để đi thẳng vào những điểm nghẽn của sản xuất.
Thực hiện chỉ đạo của Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ và UBND tỉnh Lâm Đồng, Sở Khoa học và Công nghệ đã rà soát, lựa chọn và hoàn thiện các nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ chiến lược.
Điểm khác biệt nằm ở cách xác định nhiệm vụ. Một đề tài không được lựa chọn chỉ vì mới, khó hay có hàm lượng công nghệ cao. Quan trọng hơn, công nghệ đó phải trả lời được một nhu cầu cụ thể của địa phương, tạo ra sản phẩm có giá trị và có khả năng thử nghiệm, làm chủ, ứng dụng.
Nói ngắn gọn, Lâm Đồng không đặt hàng một đề tài để có kết quả nghiên cứu; tỉnh đặt hàng khả năng giải quyết một vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn.
Từ cách tiếp cận này, 2 bài toán được đề xuất gồm nghiên cứu, làm chủ công nghệ tế bào thực vật tiên tiến tạo giống cây trồng thế hệ mới tại Lâm Đồng và Coffee Robotics R&D SPV - robot mặt đất thay lao động thủ công tại Lâm Đồng.
Lâm Đồng có nền nông nghiệp hàng hóa phát triển mạnh với rau, hoa, cà phê, cây ăn quả và nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Nhưng khi yêu cầu về năng suất, chất lượng, khả năng chống chịu và tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, câu chuyện giống trở thành một trong những điểm quyết định sức cạnh tranh.
Vấn đề không chỉ là có giống để trồng, mà là có thể chủ động tạo ra những giống phù hợp hơn với điều kiện sản xuất của Lâm Đồng hay không.
Từ nhu cầu đó, bài toán công nghệ tế bào thực vật được đặt ra. Mục tiêu không phải nghiên cứu một kỹ thuật để hoàn thành một đề tài, mà từng bước làm chủ công nghệ tạo nguồn vật liệu, chọn tạo, nhân giống và phát triển các giống cây trồng thế hệ mới.
Các nội dung dự kiến tập trung vào tiếp nhận, làm chủ kỹ thuật công nghệ tế bào thực vật; tạo, tuyển chọn và đánh giá vật liệu giống; hoàn thiện quy trình nhân giống; thử nghiệm trong điều kiện sản xuất thực tế.
Điều quan trọng là kết quả cuối cùng phải vượt ra ngoài một báo cáo nghiệm thu. Công nghệ phải tạo được nguồn vật liệu, giống hoặc quy trình có khả năng chuyển giao, ứng dụng và tiếp tục phát triển.
Đó cũng là thước đo khác của nhiệm vụ: không phải đã nghiên cứu được bao nhiêu, mà đã giải quyết được bao nhiêu phần của bài toán giống mà sản xuất đang cần.
Robot phải “làm được việc”, không chỉ “chạy được”
Với cà phê, bài toán lại xuất phát từ một điểm nghẽn rất cụ thể: lao động. Nhiều công đoạn trong sản xuất cà phê vẫn phụ thuộc vào sức người. Trong khi đó, chi phí nhân công tăng, lao động nông nghiệp ngày càng khó đáp ứng, buộc sản xuất phải tìm cách giảm sự phụ thuộc vào những công việc thủ công.
Từ đây, Coffee Robotics R&D SPV được đặt ra với mục tiêu nghiên cứu, phát triển và từng bước làm chủ robot mặt đất phục vụ sản xuất cà phê.
Điểm quan trọng là robot không được tạo ra chỉ để chứng minh rằng một hệ thống cơ khí có thể vận hành. Robot phải “làm được việc” trong vườn cà phê.
Điều đó có nghĩa robot phải thích nghi với địa hình, điều kiện đất đai và phương thức canh tác thực tế tại Lâm Đồng; có khả năng định vị, dẫn đường, nhận diện cây trồng và môi trường, thực hiện các tác vụ phù hợp với yêu cầu sản xuất.
Các công nghệ về cảm biến, trí tuệ nhân tạo, điều khiển tự động và robot tự hành sẽ được tích hợp, sau đó thử nghiệm trực tiếp trong điều kiện sản xuất để đánh giá hiệu quả.
Thành công vì vậy không được đo bằng việc chế tạo xong một nguyên mẫu. Câu hỏi phải là: robot có thay được bao nhiêu phần việc thủ công, giảm được bao nhiêu chi phí, hoạt động ổn định đến đâu và có thể nhân rộng hay không?
Nếu giải được bài toán trong vườn cà phê, nền tảng này còn có thể mở rộng sang các nhóm cây trồng khác, tạo tiền đề cho tự động hóa nông nghiệp tại Lâm Đồng.
Không “nghiệm thu đề tài”, mà nghiệm thu khả năng giải bài toán
Hai bài toán cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách Lâm Đồng tiếp cận khoa học và công nghệ. Trước đây, một nhiệm vụ có thể được nhìn từ phía nhà nghiên cứu: có công nghệ gì, có thể nghiên cứu gì, có đề tài nào phù hợp. Cách tiếp cận mới đảo chiều câu hỏi: địa phương đang cần giải quyết vấn đề gì, công nghệ nào cần được làm chủ để giải quyết vấn đề đó và ai có khả năng đưa công nghệ vào thực tế?
Đây là điểm then chốt để khoa học và công nghệ không dừng ở những kết quả đẹp trên giấy. Với bài toán giống cây, sản phẩm cuối cùng phải hướng đến năng lực chủ động nguồn vật liệu, quy trình và giống mới. Với robot cà phê, sản phẩm cuối cùng phải hướng đến khả năng thay thế một phần lao động thủ công, giảm chi phí và nâng hiệu quả sản xuất.
Doanh nghiệp vì thế không chỉ là nơi tiếp nhận kết quả sau khi đề tài kết thúc. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ lúc xác định bài toán, lựa chọn công nghệ, thử nghiệm, đánh giá hiệu quả đến thương mại hóa.
Các viện nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học - công nghệ cũng không chỉ cung cấp chuyên môn, mà phải cùng doanh nghiệp và cơ quan quản lý chịu trách nhiệm về khả năng giải quyết bài toán được đặt ra. Đây cũng là cách để hạn chế tình trạng “nghiên cứu xong rồi mới đi tìm nơi ứng dụng”.
Lâm Đồng đang hướng tới một logic khác: có bài toán trước, đặt hàng công nghệ sau; xác định đầu ra trước, tổ chức nghiên cứu sau; thử nghiệm trong thực tiễn, thay vì chờ đến khi nghiệm thu mới tìm đường ứng dụng.
Từ giống cây đến robot cà phê, 2 bài toán vì thế không chỉ là 2 nhiệm vụ khoa học - công nghệ. Đây còn là phép thử cho một cách làm mới: không đặt hàng đề tài, đặt hàng khả năng giải quyết vấn đề.
Bởi cuối cùng, giá trị của khoa học không nằm ở việc có thêm bao nhiêu đề tài được nghiệm thu, mà ở chỗ một vấn đề của sản xuất được giải quyết đến đâu, một công nghệ được làm chủ đến đâu và giá trị mới được tạo ra như thế nào.
Hoàng Phương
