Không chỉ là thị trường giao dịch tài chính
Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 7/8/2026, thông qua chính sách của dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và thống nhất tên gọi của dự án luật.
Đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ pháp lý chuyên biệt cho một lĩnh vực có tính chất đặc thù, liên quan đồng thời đến hàng hóa, tài chính, đầu tư, thanh toán và giao dịch xuyên biên giới.
Điểm đáng chú ý trong định hướng xây dựng luật là thị trường phái sinh không được nhìn nhận đơn thuần như một kênh giao dịch tài chính. Mục tiêu lớn hơn là tạo mối liên kết giữa thị trường phái sinh và thị trường hàng hóa thực, qua đó giúp doanh nghiệp, nhà sản xuất và các chủ thể trong chuỗi cung ứng chủ động hơn trước biến động giá.
Đối với những ngành hàng có giá cả biến động mạnh như nông sản, cà phê, cao su hay nguyên liệu công nghiệp, rủi ro giá luôn là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh. Khi chưa có công cụ phòng ngừa phù hợp, doanh nghiệp có thể phải gánh toàn bộ biến động từ thời điểm ký hợp đồng đến khi giao hàng.
Thị trường phái sinh, nếu được tổ chức bài bản, có thể cung cấp công cụ để doanh nghiệp chủ động khóa giá, phòng ngừa rủi ro và xây dựng kế hoạch kinh doanh dài hạn.
Muốn thực hiện được vai trò này, trước hết thị trường cần một “luật chơi” thống nhất. Dự án luật sẽ xác định rõ phạm vi điều chỉnh, sản phẩm, phương thức giao dịch, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, đồng thời phân định mối quan hệ giữa pháp luật về hàng hóa phái sinh với các lĩnh vực chứng khoán, ngân hàng và ngoại hối.
Một hành lang pháp lý thống nhất cũng được kỳ vọng giảm tình trạng chồng chéo, tạo cơ sở để doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể dự đoán rõ hơn về quyền, nghĩa vụ và rủi ro khi tham gia thị trường.
Hạ tầng an toàn để kết nối với thị trường thế giới
Một thị trường phái sinh muốn phát triển không thể chỉ dựa vào quy định về hợp đồng. Nền tảng quan trọng hơn là hệ thống giao dịch, thanh toán và quản trị rủi ro đủ khả năng xử lý những giao dịch có giá trị lớn và biến động nhanh.
Theo định hướng của Chính phủ, dự án luật sẽ hoàn thiện các cơ chế liên quan đến thanh toán bù trừ, ký quỹ, quản lý tài sản bảo đảm và kiểm soát rủi ro. Các thiết chế hỗ trợ thị trường cũng được nghiên cứu theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế.
Cùng với hạ tầng tài chính, hạ tầng vật chất của thị trường hàng hóa cũng cần được nâng cấp. Hệ thống kho bãi, quản lý hàng hóa, chứng thư kho và các giải pháp số hóa phải có khả năng kết nối với hoạt động giao dịch, qua đó tăng tính minh bạch và khả năng kiểm chứng của hàng hóa cơ sở.
Đây là yếu tố quan trọng bởi giá trị của hợp đồng phái sinh cuối cùng vẫn phải gắn với một thị trường hàng hóa thực. Khi dữ liệu về hàng hóa, kho bãi, chất lượng và nguồn gốc được chuẩn hóa, thị trường sẽ có thêm cơ sở để hình thành mức giá tham chiếu đáng tin cậy.
Dự án luật cũng định hướng thay đổi phương thức quản lý theo hướng kiến tạo phát triển. Nhà nước tăng cường quản lý dựa trên rủi ro, đồng thời phân cấp, phân quyền và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.
Đáng chú ý, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được nghiên cứu để tạo không gian cho các sản phẩm, công nghệ và mô hình giao dịch mới. Đây có thể là cơ chế cần thiết trong bối cảnh công nghệ tài chính phát triển nhanh, trong khi quy định pháp luật khó có thể dự liệu ngay tất cả mô hình kinh doanh mới.
Song song với mở cửa đổi mới, yêu cầu về năng lực tài chính, quản trị và chuyên môn của các chủ thể tham gia cũng được đặt ra. Việc nghiên cứu cơ chế chứng chỉ hành nghề được kỳ vọng góp phần hình thành đội ngũ nhân sự có chuyên môn, nâng cao tính chuyên nghiệp và giảm rủi ro cho thị trường.
Một hướng đi quan trọng khác là mở rộng kết nối quốc tế. Dự án Luật sẽ nghiên cứu khuôn khổ cho các giao dịch có yếu tố nước ngoài, giao dịch xuyên biên giới, cũng như khả năng niêm yết chéo và liên thông thị trường.
Nếu thực hiện hiệu quả, đây có thể là bước tiến đáng kể đối với những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Thay vì chỉ tham gia chuỗi cung ứng với vai trò sản xuất và xuất khẩu, doanh nghiệp có thể tiếp cận sâu hơn với các công cụ quản trị giá và hệ thống hình thành giá quốc tế.
Đối với cà phê, cao su và nhiều mặt hàng nông sản khác, việc có một thị trường phái sinh phát triển không chỉ giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro mà còn nâng cao khả năng dự báo, lập kế hoạch sản xuất và đàm phán thương mại.
Năm nhóm chính sách được Chính phủ thông qua vì thế có thể xem là nền móng cho một thị trường vừa an toàn, vừa có khả năng đổi mới và hội nhập. Thách thức tiếp theo nằm ở quá trình cụ thể hóa các nguyên tắc thành quy định đủ rõ, hạ tầng đủ mạnh và cơ chế vận hành đủ linh hoạt.
Nếu làm được điều đó, thị trường phái sinh hàng hóa không chỉ là một kênh giao dịch mới mà có thể trở thành một phần của hạ tầng thị trường, giúp doanh nghiệp Việt Nam quản trị tốt hơn rủi ro giá, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Minh Thành (t/h)
