Nhận diện thủ đoạn và sự thay đổi chính sách
Theo số liệu từ Thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, trong bốn tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng đã phát hiện 3.000 vụ việc vi phạm liên quan đến hàng giả và sở hữu trí tuệ, ghi nhận mức tăng 167,14% so với cùng kỳ năm trước. Sự gia tăng này phản ánh xu hướng chuyển dịch của các đối tượng vi phạm từ phương thức giao thương truyền thống sang các nền tảng trực tuyến. Các điểm tập kết hàng hóa quy mô lớn dần bị thay thế bởi các kho lưu trữ phân tán. Hàng hóa được chia nhỏ thành nhiều kiện hàng, ngụy trang thông tin người gửi và phân phối thông qua hệ thống chuyển phát nhanh, gây khó khăn cho công tác kiểm tra nguồn gốc.
Từ các vụ việc vi phạm trong kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội bị phát hiện trong thời gian gần đây cho thấy, thủ đoạn kinh doanh gian lận ngày càng phức tạp. Các đối tượng thường tổ chức phát sóng trực tiếp, chào bán sản phẩm với mức giá thấp hơn từ 50% đến 70% so với giá niêm yết chính hãng. Để định hướng tâm lý người mua, hệ thống tài khoản ảo được vận hành nhằm tạo ra các lượt mua chéo và bình luận đánh giá tích cực giả mạo. Bên cạnh đó, việc các nền tảng liên tục điều chỉnh tăng các khoản phí giao dịch đã tạo áp lực lớn lên các nhà bán lẻ. Để duy trì lợi nhuận, một bộ phận người bán chuyển sang tiêu thụ hàng hóa không rõ nguồn gốc, làm gia tăng rủi ro cho người tiêu dùng.
Trước thực trạng này, các cơ quan chức năng đã ban hành nhiều quy định mới để quản lý thị trường số. Theo đó, Hệ thống truy xuất nguồn gốc Quốc gia (verigoods.vn) và quy định về Hộ chiếu số sản phẩm đã chính thức được áp dụng, tạo ra rào cản kỹ thuật đối với việc làm giả thông tin hàng hóa. Đặc biệt, theo quy định mới, các sàn thương mại điện tử phải chịu trách nhiệm dân sự liên đới, buộc phải bồi thường cho khách hàng nếu không xác minh được danh tính thực tế của người bán vi phạm trên nền tảng.
Đánh giá về định hướng quản lý, ông Lê Đức Tiến, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo 389 tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh rằng trong thời gian tới, các đơn vị nghiệp vụ phải coi thương mại điện tử là mặt trận trọng tâm. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tăng cường phối hợp liên ngành để truy xuất nguồn gốc và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trên không gian mạng là yêu cầu then chốt.
Quy trình xử lý và kỹ năng tự bảo vệ
Sự thay đổi của khung pháp lý yêu cầu người tiêu dùng phải thiết lập thói quen kiểm chứng thông tin thay vì chỉ dựa vào các nội dung quảng cáo. Khi giao dịch trực tuyến, việc kiểm tra kỹ lịch sử hoạt động của gian hàng, tỷ lệ phản hồi và các đánh giá tiêu cực là bước đầu tiên để sàng lọc rủi ro. Các sản phẩm thiếu thông tin định danh tối thiểu theo quy định như tên đơn vị chịu trách nhiệm, xuất xứ, hoặc có tình trạng tem nhãn mờ nhòe, in sai lỗi chính tả đều là chỉ dấu của hàng hóa vi phạm. 
Trong môi trường số, người tiêu dùng cần ứng dụng các công cụ kỹ thuật để xác thực sản phẩm. Hệ thống quốc gia cho phép người dùng quét mã để kiểm tra tính minh bạch của toàn bộ chuỗi cung ứng. Nếu sản phẩm không có dữ liệu truy xuất hợp lệ trên hệ thống, nguy cơ hàng giả rất cao. Ngoài ra, việc sử dụng các ứng dụng kiểm tra mã vạch hoặc công nghệ đọc chip NFC đối với hàng hóa cao cấp theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất cũng là những phương pháp xác minh cần thiết.
Khi phát hiện hoặc nghi ngờ nhận phải hàng giả, việc tuân thủ quy trình thu thập chứng cứ là yếu tố quyết định tính hiệu quả của công tác khiếu nại. Đầu tiên, người mua tuyệt đối không tiêu hủy bao bì hay tem nhãn sản phẩm. Thao tác quay video liền mạch quá trình mở kiện hàng từ khi còn nguyên niêm phong và rõ mã vận đơn là bằng chứng pháp lý quan trọng nhất. Cùng với đó, toàn bộ hình ảnh quảng cáo, lịch sử giao dịch và hóa đơn điện tử cần được sao lưu.
Tiếp theo, khách hàng cần sử dụng ngay các công cụ bảo vệ quyền lợi do nền tảng mua sắm cung cấp. Đối với các đơn vị áp dụng quy định đồng kiểm hoặc chính sách hoàn trả trong 30 ngày, người mua tiến hành thao tác trả hàng trực tiếp trên ứng dụng. Với những nền tảng có thời gian khiếu nại ngắn hơn, người tiêu dùng phải gửi yêu cầu tranh chấp đúng thời hạn quy định, thường kéo dài từ hai đến bảy ngày kể từ khi có phản hồi từ chối của người bán.
Cuối cùng, nếu nền tảng không giải quyết thỏa đáng, việc cung cấp thông tin cho cơ quan hành pháp là thủ tục bắt buộc. Người dân cần liên hệ trực tiếp đến Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) qua số điện thoại 1900.888.655, nhờ sự hỗ trợ pháp lý từ Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia qua đầu số 1800.6838, hoặc trình báo cho Ban Chỉ đạo 389 tại địa phương.
Việc chủ động tố giác không chỉ giúp người tiêu dùng thu hồi tài sản mà còn cung cấp thông tin cơ sở để lực lượng chức năng ngăn chặn các đường dây vi phạm. Trong kỷ nguyên thương mại trực tuyến, quyền lợi hợp pháp chỉ được bảo đảm khi người dân trang bị đủ kỹ năng số và tuân thủ các quy trình xử lý minh bạch do pháp luật quy định.
Thành Nam
