Tại tọa đàm chuyên đề về giải pháp ngăn chặn trục lợi và tăng tính tuân thủ trong thực thi chính sách bảo hiểm thất nghiệp, giới chuyên gia nhận định hành vi đã giao kết hợp đồng làm việc mới nhưng cố tình che giấu thông tin để tiếp tục nhận tiền trợ cấp đang là hình thức vi phạm phổ biến và nổi cộm nhất hiện nay.
Các hình thức gian lận mới phát sinh trên thị trường lao động
Phân tích về xu hướng dịch chuyển của thị trường, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích dự báo chiến lược và dịch vụ công thuộc Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động Phạm Ngọc Toàn đánh giá sự xuất hiện của các hình thức việc làm linh hoạt như làm việc từ xa, làm việc dựa trên các nền tảng công nghệ số đã khiến các hành vi trục lợi bảo hiểm trở nên tinh vi hơn.
Bên cạnh phương thức hợp thức hóa hồ sơ để đủ điều kiện hưởng, nhóm hành vi phổ biến hiện nay bao gồm việc kê khai thông tin không trung thực về trạng thái việc làm thực tế, hoặc người lao động đã ký hợp đồng nhân sự chính thức nhưng chủ động không thực hiện khai báo với các cơ quan quản lý nhà nước nhằm mục đích kéo dài thời gian hưởng tiền trợ cấp.
Dưới góc độ điều hành tác nghiệp, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội Vũ Thị Thanh Liễu chia sẻ trong thực tế có nhiều ca vi phạm bắt nguồn từ việc người lao động thiếu hiểu biết pháp luật nghiêm trọng. Không ít cá nhân duy trì tư duy sai lệch rằng khoản tiền đóng bảo hiểm thất nghiệp là tài sản tích lũy cá nhân nên đương nhiên được rút ra khi nghỉ việc, mà không biết rằng bản chất của chế độ này là quỹ hỗ trợ rủi ro ngắn hạn khi mất việc làm.
Theo các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, người lao động đang trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp, ngay sau khi tìm được công việc mới và ký kết hợp đồng lao động, bắt buộc phải thực hiện thông báo bằng văn bản đến Trung tâm Dịch vụ việc làm trong thời hạn tối đa 3 ngày làm việc. Quá trình này nhằm mục đích để cơ quan chức năng tiến hành các thủ tục cắt giảm chế độ hưởng, đồng thời thực hiện chốt sổ bảo lưu khoảng thời gian đóng còn lại cho người lao động.
Hệ lụy kép về tài chính và quyền lợi an sinh dài hạn
Đối với những trường hợp cố tình không thực hiện nghĩa vụ khai báo nhằm trục lợi song song hai nguồn thu nhập, người lao động sẽ phải đối mặt với các biện pháp chế tài kỹ thuật và hành chính nghiêm khắc.
Hệ lụy trực tiếp và lâu dài đối với người vi phạm được cơ quan quản lý bóc tách cụ thể:
- Thu hồi triệt để dòng tiền: Biện pháp xử lý hành chính đầu tiên là người lao động bắt buộc phải hoàn trả lại toàn bộ số tiền trợ cấp thất nghiệp đã nhận sai quy định pháp luật về cho ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, tùy theo tính chất vụ việc, người vi phạm còn phải chịu các mức xử phạt vi phạm hành chính bằng tiền mặt.
- Hủy bỏ quyền lợi bảo lưu thời gian đóng: Đây được đánh giá là thiệt hại nặng nề nhất đối với người lao động xét về mặt an sinh lâu dài. Khi cơ quan chức năng xác định có hành vi gian lận, toàn bộ khoảng thời gian đã tham gia đóng bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với các tháng hưởng sai sẽ bị xóa bỏ, hoàn toàn không được chấp nhận bảo lưu để cộng dồn tính toán cho các chế độ bảo hiểm trong tương lai.
Thực tế ghi nhận có rất nhiều trường hợp người lao động sau khi bị lập biên bản, buộc nộp lại tiền đã gửi đơn đề nghị cơ quan chức năng xem xét cho phục hồi hoặc bảo lưu số năm đóng bảo hiểm còn lại. Tuy nhiên, đại diện Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội khẳng định khi đã có đầy đủ hồ sơ chứng minh hành vi cố tình gian lận, mọi quy trình xử lý kỹ thuật đều phải thực thi nghiêm túc theo đúng quy định pháp luật, không có cơ chế ngoại lệ. Một số người lao động hiện nay vẫn duy trì tâm lý đánh cược vì nghĩ mức phạt tiền mặt hiện tại thấp hơn số tiền trợ cấp lậu nhận được, nhưng hành vi này sẽ triệt tiêu toàn bộ quyền lợi bảo vệ của họ trước các rủi ro thất nghiệp thực tế trong tương lai.
Giới chuyên gia y tế và lao động tái khẳng định bản chất của bảo hiểm thất nghiệp là một trụ cột an sinh xã hội vận hành theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro chung trong cộng đồng, hoàn toàn không phải là tài khoản tiết kiệm cá nhân để người lao động áp dụng tư duy đóng bao nhiêu hưởng bấy nhiêu. Ngoài khoản trợ cấp bằng tiền mặt, hệ thống bảo hiểm còn cung cấp các giá trị gia tăng khác như dịch vụ tư vấn hướng nghiệp miễn phí, hỗ trợ kinh phí học nghề và đào tạo nâng cao kỹ năng nhằm giúp người lao động sớm tái hòa nhập thị trường.
Để kiểm soát và ngăn chặn triệt để làn sóng trục lợi này, giải pháp căn cơ được đưa ra là phải tập trung xây dựng, vận hành một hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về lao động, việc làm và bảo hiểm thất nghiệp một cách đồng bộ. Hệ thống này cần được thiết kế kết nối liên thông theo thời gian thực giữa ngành bảo hiểm và các cơ quan thuế, quản lý doanh nghiệp. Khi dòng chảy dữ liệu được khơi thông, hệ thống sẽ tự động phát hiện và phát đi cảnh báo sớm đối với các trường hợp người lao động đã phát sinh mã số đóng bảo hiểm xã hội mới tại doanh nghiệp nhưng vẫn đang nằm trong danh sách chi trả trợ cấp thất nghiệp, từ đó xử lý kịp thời các sai phạm.
Nguyễn Thanh
