Theo thống kê từ Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, trong giai đoạn từ năm 2014 đến 2025, các lực lượng chức năng trên toàn quốc đã phát hiện và xử lý gần 80.000 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá. Cơ quan chức năng đã thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, 388 tấn nguyên liệu và hơn hai triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới. Mặc dù con số này minh chứng cho nỗ lực rất lớn của các lực lượng chuyên trách, song kết quả đạt được mới chỉ phản ánh một phần của thực trạng. Tội phạm buôn lậu đang không ngừng chuyển hướng sang các phương thức tinh vi hơn. Trong khi đó, việc xử lý hiện nay đa phần mới chỉ dừng lại ở nhóm người vận chuyển thuê hoặc các điểm bán lẻ nhỏ, chưa triệt phá triệt để các đường dây lớn. Nguyên nhân một phần xuất phát từ sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật và công tác phối hợp, chia sẻ thông tin liên ngành chưa thực sự nhịp nhàng.
Bên cạnh mặt hàng thuốc lá điếu truyền thống, thị trường chợ đen đang chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của các loại thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Mặc dù Chính phủ đã đưa các sản phẩm này vào danh mục hàng cấm kể từ ngày 1/1/2025, nhưng trên thực tế, chúng vẫn được buôn lậu và tiêu thụ tràn lan. Tội phạm lợi dụng triệt để nền tảng mạng xã hội và các ứng dụng nhắn tin trực tuyến để tiếp cận trực tiếp đến nhóm khách hàng trẻ tuổi. Phương thức giao dịch ẩn danh, nhanh chóng cùng giá thành rẻ khiến công tác kiểm soát hành vi mua bán trái phép trên không gian mạng gặp rất nhiều rào cản.
Đáng chú ý, áp lực đối với công tác chống buôn lậu trong thời gian tới còn đến từ sự thay đổi của các chính sách tài chính. Theo quy định của Luật thuế Tiêu thụ đặc biệt (Luật số 66/2025/QH15), từ năm 2027 đến năm 2031, mặt hàng thuốc lá sản xuất trong nước sẽ phải chịu thêm mức thuế tuyệt đối tăng dần theo từng năm. Việc gia tăng nghĩa vụ tài chính nhằm định hướng tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng là chủ trương đúng đắn. Tuy nhiên, tác động phụ của chính sách này là đẩy giá thành thuốc lá hợp pháp lên cao. Khi sự chênh lệch giá cả ngày càng lớn, một bộ phận người tiêu dùng sẽ dễ có xu hướng tìm đến các mặt hàng nhập lậu do nhóm hàng này trốn tránh được các khoản thuế nhà nước.
Nhận diện rõ những lỗ hổng và thách thức nêu trên, các cơ quan quản lý đang khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp với tình hình mới. Hiện tại, một bản dự thảo chỉ thị mới nhằm thay thế Chỉ thị số 30/CT-TTg đang được rà soát, dự kiến trình Chính phủ ban hành ngay trong tháng 5/2026. Trọng tâm của giải pháp sắp tới là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu liên ngành để phòng ngừa hoạt động buôn lậu từ xa.
Đồng thời, ngành Hải quan và các lực lượng biên phòng, công an sẽ tiếp tục siết chặt kiểm soát tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Lào Cai, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Các cơ quan tư pháp cũng được kiến nghị tăng cường chế tài xử phạt, kiên quyết xử lý hình sự những đối tượng cầm đầu và tái phạm nhằm thiết lập lại trật tự thị trường, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và chống thất thu ngân sách nhà nước.
Thành Nam
