THCL Bao năm qua, vẫn câu chuyện người nông dân với sản phẩm nông sản do chính mình sản xuất ra tiêu thụ thiếu ổn định. Việc lặp đi lặp lại điệp khúc “được mùa, mất giá”, ế, thừa… cho thấy những bất cập về quy hoạch, sản xuất, tiêu thụ của cơ quan quản lý.
Tuy nhiên, khi không quy rõ trách nhiệm cho ngành nào, đơn vị nào thì câu chuyện ế, dư thừa, ùn ứ… nông sản chắc sẽ còn kéo dài nhiều năm.
Nông sản ứ đọng
Còn nhớ vào dịp Tết vừa qua, tại các tỉnh miền Bắc như Hải Dương, Hưng Yên, Thái Bình,… giá rau, củ quả, cây cảnh… rớt giá. Tiếp đến là gạo, trong tháng 3, Chính phủ đã phải quyết định mua tạm trữ 1 triệu tấn gạo để giúp nông dân miền Tây tiêu thụ được lúa đông xuân. Tương tự, ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, dù được thụ hưởng chương trình mua tạm trữ lúa gạo, nhưng giá gạo vẫn giảm sâu…
Ngay trong thời điểm này, ở Đà Lạt, Khánh Hòa… hàng nghìn tấn hành, tỏi rớt giá kỷ lục vẫn không bán được. Nông dân Quảng Ngãi điêu đứng khi giá muối chỉ còn chưa tới 1.000 đồng/kg. Tại Quảng Nam, dưa hấu bán đổ bán tháo… Và tới đây, vải thiều Hải Dương, Bắc Giang, rồi nhãn Hưng Yên… vào mùa thu hoạch, liệu người dân có phải “dở khóc, dở cười” vì “được mùa, mất giá”?…
Thời gian qua, nhiều người chứng kiến thanh niên, sinh viên, nhà báo, rồi cả công chức… vào cuộc “giải cứu” trái dưa hấu. Mỗi chuyến xe đi đều được nhân dân đón nhận và nhiệt tình tiêu thụ bởi họ cũng chính là những người tiêu dùng lâu nay bị mua giá đắt.
Cứ sau mỗi đợt nông sản bị ế, ùn ứ, rớt giá, các cơ quan chức năng lại nói đến vấn đề đầu ra, quy hoạch và xuất khẩu sản phẩm. Trong khi đó, lãnh đạo một số sở, ngành của các tỉnh cho rằng quy hoạch nông sản của địa phương bị phá vỡ, nhưng không quản lý được (!?).
Khi nông sản ế ẩm, dư thừa, “được mùa mất giá”…, nguyên nhân đã rõ, nhưng trách nhiệm thuộc về ai?
Câu hỏi này, đến tận nay vẫn chưa có lời giải đáp. Điều rất dễ hiểu, nông dân chỉ là nhà sản xuất, việc quy hoạch, tiêu thụ, nghiên cứu thị trường lại là chuyện của các nhà quản lý. Tuy nhiên, hậu quả khi được mùa mất giá thì người nông dân trực tiếp gánh chịu, đã có những gia đình điêu đứng sau một vụ tôm, vụ mía, vụ thanh long…; còn nhà quản lý chưa thấy ai phải chịu trách nhiệm trước nhân dân?
Cần quy trách nhiệm!
Một chuỗi công việc từ quy hoạch, sản xuất, chế biến, tiêu thụ, phân phối… đều sẽ gắn với một chủ thể nào đó. Khi đã xác định rõ vai trò chủ thể sản xuất là người nông dân thì rõ ràng, các khâu khác cần có chủ thể nhất định.
Theo các chuyên gia, khi không quy rõ trách nhiệm cho ngành nào, đơn vị nào thì câu chuyện dư thừa, ùn ứ nông sản - chắc chắn sẽ vẫn còn kéo dài nhiều năm nữa, khiến cuộc sống của bà con nông dân quanh năm chìm trong ế, lỗ, nghèo. Chúng ta thấy cả cộng đồng vào cuộc chung tay giải cứu tiêu thụ nông sản gặp khó cho nông dân, đây được đánh giá là nghĩa cử đẹp. Tuy nhiên, hành động trên dù đẹp vẫn chỉ là biện pháp tình thế.
Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng đó là xuất phát từ vấn đề tổ chức các kênh phân phối hàng nông sản chưa tốt. Tới đây, khi các hiệp định thương mại tự do được ký kết, hàng rào thuế quan từng bước được dỡ bỏ là cơ hội để cánh cửa thị trường mở toang, hàng nông sản Việt Nam sẽ có nhiều thuận lợi để xuất khẩu. Tuy nhiên, nếu khâu tổ chức lưu thông hàng trong nước không được giải quyết ổn thỏa, thì bài toán thoát nghèo cho nông dân sẽ trở thành căn bệnh nan y khó hóa giải.
Một số chuyên gia nông nghiệp lại cho rằng công tác xúc tiến, mở rộng thị trường xuất khẩu còn kém. Mặc dù, Bộ Công thương có nhiệm vụ lo đầu ra cho các sản phẩm, thế nhưng, nhiều năm qua vẫn chưa thể giúp nông dân có thêm nhiều thị trường xuất khẩu mới. Hiện tại, nhiều loại nông sản xuất khẩu của nước ta vẫn phụ thuộc chủ yếu vào thị trường Trung Quốc, bằng con đường tiểu ngạch, vừa giá thấp, vừa rủi ro cao và thường xuyên rơi vào cảnh quá tải, bị ép giá. Vậy vai trò của Bộ Công thương, của tham tán thương mại… là ở đâu?
Theo PGS. TS Nguyễn Chu Hồi, nông dân cả nước liên tục gặp các vụ được mùa nhưng bị ế và mất giá. Miền Bắc đến mùa lại ế vải, miền Trung và Nam ế cà chua, khoai, dưa hấu, hành... là hiện tượng có vấn đề. Điều này cho thấy, kế hoạch phát triển và tiêu thụ hàng nông sản của quốc gia chưa chuẩn.
DN: Hãy vào cuộc!
Theo ông Hồi, Chính phủ cần có giải pháp lâu dài, một mặt khuyến cáo và định hướng người dân đầu tư vào loại cây trồng hợp lý. Mặt khác, Nhà nước cũng cần lên kế hoạch dự phòng nhằm hỗ trợ nông dân giải quyết nông sản ứ đọng kịp thời như tích trữ, chế biến, mở kênh tiêu thụ...
Riêng với tiêu thụ trong nước, thời gian qua, các hoạt động xúc tiến thương mại về tiêu thụ nông sản gắn với cuộc vận động “Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam” đã được tổ chức và trên thực tế các kênh phân phối lớn như Co.opmart, Hapro, Metro, Big C, chợ đầu mối… tích cực thu mua để bán trong chuỗi siêu thị của mình. Thương lái cũng thu mua dưa hấu để bán trong hệ thống chợ truyền thống. Điều này cho thấy, những giải pháp kết nối cung - cầu đã thu được những kết quả khả quan.
Tuy nhiên, cũng như các ngành hàng khác, mặt hàng nông sản phải cần được tổ chức sản xuất và tiêu thụ theo chuỗi để bảo đảm sự ổn định và bền vững. Nhà nước đóng vai trò xây dựng cơ chế, cung cấp thông tin về thị trường, tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại, quy hoạch giống cây con, quy trình trồng, công nghệ sản xuất… DN đóng vai trò quan trọng trong việc phối hợp, liên kết cùng người nông dân tổ chức sản xuất kinh doanh trên cơ sở nắm rõ dung lượng thị trường, khả năng tiêu thụ sản phẩm, giá bán cũng như nhu cầu của từng nhóm khách hàng
Hiện nay, có rất ít DN đầu tư vào sản xuất và chế biến nông sản để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng, có hàm lượng công nghệ để đa dạng hóa thị trường, tăng thời gian bảo quản, nâng cao giá trị xuất khẩu. Không khó để hiểu vì sao nông sản Việt Nam vẫn chủ yếu bán thô và nhiều lúc nguồn cung bị dư thừa.
Mặt khác, nhiều ưu đãi cho nông nghiệp được Chính phủ ban hành, nhưng đến khi triển khai lại không đến DN bởi nhiều thông tư, nghị định khác nhau… Điều này khiến DN ngại đầu tư vào nông nghiệp khi so sánh với các ngành khác. Vì thế, Nhà nước cần phải tạo ra một khung pháp lý ổn định và thông thoáng để DN chịu đầu tư vào chuỗi nông sản.
Hoan Nguyễn
