Năm 2014, kinh tế thương mại, đặc biệt là thương mại bán lẻ Việt Nam đã góp phần đáng kể vào tăng trưởng kinh tế của cả nước, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh và phục vụ tiêu dùng xã hội.

Cạnh tranh gay gắt

Điểm nổi bật nhất trong năm qua đó là tăng trưởng bán lẻ và dịch vụ vẫn có bước phấn đấu đáng khích lệ: tổng mức bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng xã hội tăng 6,3% so với năm 2013 - đây là một sự cố gắng lớn.

Năm 2014, chứng kiến sự cạnh tranh trong lĩnh vực bán lẻ nội địa ngày càng gay gắt và có nhiều sự đột biến khó lường. Hàng loạt phi vụ mua bán, liên kết hợp tác trong lĩnh vực bán lẻ đã diễn ra: Phi vụ mua lại Metro của Tập đoàn BJC Thái Lan tháng 8/2014; Vingroup mua lại các cơ sở bán lẻ của OceanMart, đổi tên thành VinMart tháng 10/2014; CityMart hợp tác với Aeon Nhật Bản và đổi tên là hệ thống bán lẻ AeonCityMart tháng 11/2014; gia tăng tìm kiếm thăm dò thị trường và các cơ hội đầu tư của một số tập đoàn bán lẻ lớn trên thế giới như Wall Mart (Mỹ), OuChan (Pháp)...Năm 2014 cũng chứng kiến hàng loạt trung tâm mua sắm lớn của các tập đoàn nước ngoài khai trương và phục vụ như Aeon Mall Tân Phú Celadon ở TP. HCM tháng 1/2014; Aeon Bình Dương Canary tháng 11/2014...

Các DN nội có những cố gắng nhất định để phát triển chuỗi bán lẻ của mình. Trong đó, phải kể đến SaiGon Corp, liên doanh với NTUC Singapor lập đại siêu thị Coop Xtra tại quận Thủ Đức, hợp tác với Maple tree khởi công dự án Shopping Mall "SC Vivo City" tại quận 7 (TP. HCM); mở trung tâm thương mại Sese City tại quận Ninh Kiều (TP. Cần Thơ). Tiếp đến là các chuỗi DN kinh doanh siêu thị điện máy như Nguyễn Kim (22 cơ sở), Chợ Lớn (21 cơ sở), Trần Anh (10 cơ sở), Media Mart (11 cơ sở), HC (12 cơ sở), TopCare (5 cơ sở), Pico (6 cơ sở), Thiên Hòa (7 cơ sở), Thế giới di động, FPT shop, Viễn Thông A cũng mở hàng chục cơ sở mới trong toàn quốc để phát triển bán lẻ của mình…

Qua sự thâm nhập mua bán - liên doanh hợp tác mở chuỗi bán lẻ của các tập đoàn bán lẻ trong và ngoài nước, trong năm 2014 đã cho thấy sự hấp dẫn - tiềm năng của bán lẻ Việt Nam hiện nay và trong tương lai.

Năm 2015, Việt Nam sẽ hoàn tất - ký kết hiệp định ASEAN 2015 (AEC), các FTA với Hàn Quốc, Liên minh châu Âu, TPP… Đây là những sự thâm nhập để đón đầu, đứng chân từng bước có tính toán từ trước của các tập đoàn, DN nước ngoài tại thị trường bán lẻ Việt Nam.

Bài học mang lại…

Ở lĩnh vực liên doanh hợp tác với các DN nước ngoài, tuy chưa nhiều phi vụ, song có 2 luồng ý kiến. Một phía cho rằng nên khuyến khích vấn đề này, nếu không sẽ muộn, sau này các DN FDI sẽ không muốn hợp tác với Việt Nam nữa. Phía còn lại nêu việc liên doanh hợp tác với DN FDI không hạn chế, song phải cảnh giác bởi vì nếu không chủ động hợp tác, không đủ bản lĩnh sẽ là "mỡ dâng miệng mèo". Cuối cùng, họ sẽ thôn tính toàn bộ thương hiệu, thị phần khách hàng của các DN Việt Nam. Kinh nghiệm của Coca-Cola, P&G chính là những bài học cho chúng ta. Ngay cả một số cơ sở vật chất của thương mại trong nước gọi là đắc địa như Bách hóa Tổng hợp (nay là Tràng Tiền Plaza), nếu có liên doanh thì các DNNN phải chủ động quản lý và giữ phần vốn của mình, tránh để rơi vào tay các thành phần kinh tế khác một cách vô lý.

Kinh nghiệm mấy năm trước đây, một số mạng lưới của thương mại Hà Nội rất tốt, kinh doanh vẫn có hiệu quả và là các cửa hàng phục vụ truyền thống ở Thủ đô thì ngày nay, sau khi cho thuê và liên kết - đã trở thành những cửa hàng phục vụ hàng hóa không phù hợp với sức mua, nhu cầu của người dân Thủ đô như Bách hóa thiếu nhi, Bách hóa tổng hợp... Điều này đang được dư luận xã hội và dư luận tiêu dùng ở Thủ đô rất quan tâm. Đó cũng là bài học cho quy hoạch mạng lưới bán lẻ ở Thủ đô - cần phải được xem xét kỹ.

Vấn đề tiếp theo cần quan tâm đó là những số liệu công bố về lĩnh vực bán lẻ cần phải xác thực để đem lại một bức tranh thương mại cả nước một cách hoàn chỉnh giữa DN FDI và DN trong nước. Theo báo cáo của Bộ Công thương, tỷ trọng tham gia bán lẻ của các DN nước ngoài mới chiếm 3,4% doanh số bán lẻ chung. Tuy nhiên, nếu phân tích kỹ loại trừ các yếu tố bán lẻ một số mặt hàng chủ yếu như xăng, dầu, sắt, thép, thuốc chữa bệnh... mà các DN FDI chưa được tham gia thì tỷ trọng bán lẻ của các DN nước ngoài sẽ lên đến 40 - 50% chứ không phải là con số Bộ Công thương đã nêu.

Cần lưu ý, bán lẻ của DN nước ngoài một ngày có doanh số gấp 5-7 lần doanh số bán lẻ của các DN trong nước. Do vậy, qua những phân tích cơ bản ở trên cho thấy, nguy cơ những DN bán lẻ Việt Nam bị thôn tính, mất dần thị phần là không phải không có. Nguy cơ hàng Việt bị xâm lấn ở các mạng lưới phân phối của các DN FDI làm chủ cũng có những dấu hiệu cần phải chú ý - làm sao có chiến lược phát triển đúng đắn, hiệu quả hơn.

Đặc biệt, trong cuộc cạnh tranh này, các DN Việt Nam đang bị đối xử chưa công bằng trong việc tiếp cận đất đai, cũng như những cơ hội lập chuỗi bán lẻ trong toàn quốc, những biểu hiện không công bằng trong kiểm soát thuế, chế độ báo cáo.

Một vấn đề không kém phần quan trọng đó là nguồn cung cho lĩnh vực bán lẻ cho các DN Việt Nam ra sao? Sản xuất của Việt Nam hiện nay nhỏ bé, manh mún, năng suất thấp, chất lượng không ổn định, nông dân sản xuất hầu hết không có hóa đơn chứng từ, không có quy trình an toàn vệ sinh thực phẩm... Như vậy, đầu vào cho các DN ở những sản phẩm nông nghiệp mà Việt Nam có thế mạnh đang bị hạn chế, “dạ dày” cho các siêu thị và cho bán lẻ chưa vững chắc….

Vũ Vinh Phú, Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội