THCL DN FDI là một bộ phận đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế nước ta. Tuy nhiên, việc thu hút FDI nhiều năm qua - đã và đang bộc lộ nhiều bất cập.

Vấn đề về chuyển giá, trốn thuế và câu chuyện phải làm sao để các DN trong nước và các DN FDI có mối liên kết hỗ trợ nhau cùng phát triển, trong khi mối liên kết này vẫn còn rất yếu vẫn là những bài toán chưa có lời giải.

Đòi nhiều quyền lợi

Năm 2011, Công ty Honda Việt Nam từng cho biết sẽ “xét lại việc sản xuất, kinh doanh trong tương lai” tại Việt Nam, trong trường hợp bị truy thu thuế. Quyết định truy thu thuế được Cục Hải quan Hà Nội và Chi cục Hải quan Vĩnh Phúc đưa ra sau khi đến công ty này "kiểm tra theo kế hoạch". Kiên quyết trong việc xử lý các DN FDI sai phạm, cơ quan thuế đã xử lý, yêu cầu truy thu, nộp phạt 182 tỷ đồng.

Sau 13 năm hoạt động, Metro Cash & Carry Việt Nam đã có tất cả 19 trung tâm bán sỉ đang hoạt động trên toàn quốc. Trong kết quả thanh tra một số DN FDI của Tổng cục Thuế có kết luận việc chấp hành pháp luật về thuế đối với Metro. Theo đó, tổng giá trị vi phạm cần xử lý đã lên tới 507 tỷ đồng. Tổng cục Thuế chỉ rõ, vi phạm đáng chú ý nhất của Metro là hành vi chuyển giá thông qua giao dịch liên kết với công ty mẹ tại Đức. Tổng số lỗ bất hợp lý mà Metro buộc phải giảm sau thanh tra là 335 tỷ đồng.

Trong lúc những sai phạm tại Honda, Metro vẫn chưa được xử lý thì vấn đề Toyota yêu cầu Chính phủ Việt Nam hỗ trợ chính sách để tiếp tục sản xuất ô tô tại Việt Nam lại được xới lên một cách gay gắt. Toyota đã có một bản tính toán với các đề xuất chính sách, các kịch bản dự báo dựa trên số liệu sản xuất của hãng này để có thể duy trì sản xuất tại Việt Nam sau năm 2018. Nếu không có sự hỗ trợ của Chính phủ Việt Nam sau năm 2018, năm 2020, Toyota Việt Nam sẽ giảm sản lượng từ 40.000 xe hiện nay xuống chỉ còn 13.000 xe/năm, tỷ lệ nội địa hóa sẽ không tăng, sẽ chỉ có 1 mẫu xe mới và đổi mới 5 mẫu xe. Đến năm 2025, mọi hoạt động sẽ về số 0.

Hưởng nhiều ưu đãi

“Các DN FDI được hưởng nhiều chính sách ưu đãi hơn các DN nội địa, nhưng lại trốn thuế, chuyển giá gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế Việt Nam”, ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó tổng giám đốc Công ty Cơ khí Asuji Việt Nam chia sẻ.

Hơn 10 năm hoạt động, mở hàng loạt trung tâm mua bán lớn, nhưng Metro không phải đóng một đồng tiền thuế nào. Trong vòng 5 năm, Honda Việt Nam đã trốn thuế lên đến gần 200 tỷ đồng. Toyota được hưởng nhiều ưu đãi, nhưng vẫn “dọa” đóng cửa nếu như không được Chính phủ hỗ trợ…

Nếu như với mức hỗ trợ lên tới 10 - 12,5% chi phí sản xuất xe và trung bình sản lượng xe của Toyota là 35.000 - 40.000 xe/năm, thì tổng mức hỗ trợ cho Toyota và các hãng xe khác sẽ lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng. Trước đó, thời điểm được cấp giấy chứng nhận đầu tư năm 1995, hãng này đã nhận được rất nhiều ưu đãi. Cụ thể, trong thời gian cấp phép 40 năm, hãng được miễn thuế nhập khẩu các thiết bị, máy móc, phụ tùng, các phương tiện sản xuất, kinh doanh, gồm cả phương tiện vận tải và các vật tư nhập khẩu vào Việt Nam để xây dựng công ty; được miễn thuế nhập khẩu các nguyên liệu, bộ phận rời, phụ tùng, các vật tư nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu. Ngoài ra, với chính sách thuế ưu đãi vừa qua, chi phí sản xuất xe trong nước hiện thấp hơn giá xe nhập khẩu 10%. Mặc dù kêu nhiều khó khăn, nhưng hãng vẫn có được những khoản doanh thu khổng lồ. Với mức lợi tức chia cho công ty VEAM là 20%, với con số 400 tỷ đồng thì có nghĩa, hãng ô tô này đã hưởng lợi và làm ăn hiệu quả tại Việt Nam.

Công nghệ… trung bình

Theo số liệu của Bộ KH&ĐT, mặc dù mục tiêu của FDI theo định hướng là thu hút công nghệ cao, song công nghệ chuyển giao vào Việt Nam phần lớn có công nghệ trung bình so với thế giới (80%), công nghệ lạc hậu chiếm tới 14% và chỉ có 6% có công nghệ cao.

Ngay cả những tập đoàn có tên tuổi, thương hiệu như Samsung, Canon… thì công đoạn sản xuất tại Việt Nam là công đoạn cuối: chỉ lắp ráp, không đòi hỏi lao động chất lượng cao và công nghệ tiên tiến.

“Công nghệ được chuyển giao theo những dự án FDI thường là các công nghệ được đưa vào theo lợi ích của nhà đầu tư, chứ không phải theo nhu cầu đổi mới công nghệ do phía Việt Nam chủ động đưa ra”, lãnh đạo Bộ KH&ĐT cho biết.

Rõ ràng, sau hơn 25 năm thu hút FDI, mục tiêu hướng đến nền kinh tế công nghệ cao, song kết quả thu được là quá khiêm tốn.

Chưa kể, một số dự án FDI còn được đối tác đưa vào dây chuyền công nghệ lạc hậu gây ra những tác động tiêu cực đến môi như Vedan (Đồng Nai) Tung Kuang (Hải Dương)…

Rồi chuyện nhiều địa phương trải thảm đỏ, xé rào hút đầu tư ngoại, nhưng do cách quản lý chưa hiệu quả, các hành vi trốn thuế thường xuyên xảy ra, gây thất thu lớn cho NSNN, làm méo mó môi trường đầu tư, tạo ra những con số ảo và tình trạng thâu tóm không lành mạnh…

Lợi là chủ yếu

Trong suốt những năm qua, ngoài việc hàng năm có tổng kết đánh giá về kết quả hoạt động FDI, còn có nhiều hội nghị đánh giá chung về FDI và trên từng lĩnh vực, địa bàn. Những đợt sửa đổi, điều chỉnh luật, tổng kết đều được xem xét, đánh giá cụ thể để tìm ra các giải pháp thích hợp cho hiệu quả thu hút nguồn vốn này trong giai đoạn tiếp theo.

Đánh giá vấn đề này, ông Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài nhận định: Cần lưu ý là cái xấu dù ít nhưng luôn được lan truyền nhanh, còn cái tốt dù lớn nhưng nhiều khi bị bỏ qua, đôi khi lại còn không được công nhận. Chẳng hạn, số DN FDI bỏ trốn, chuyển giá, trốn thuế chỉ là tối thiểu, song có những thời kỳ được thông tin nhiều hơn so với đa số DN làm ăn có hiệu quả và có đóng góp lớn cho ngân sách.

Nguyên nhân để xảy ra cái hại - cái xấu không phải do bản thân nguồn vốn, mà đây là khu vực kinh tế cần được khuyến khích phát triển. Lỗi do chính con người (bao gồm cả nhà đầu tư nước ngoài) trong bộ máy quản lý đã để xảy ra cái hại như tình trạng ô nhiễm môi trường, lợi dụng chuyển giá để tránh thuế, ngược đãi người lao động, giữ đất, sử dụng lãng phí tài nguyên, phá vỡ quy hoạch... đã không được ngăn chặn và xử lý kịp thời.

Những tồn tại trong khu vực FDI, như câu chuyện chuyển giá, hay sức lan tỏa đối với khu vực kinh tế trong nước còn yếu, chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng, một số dự án FDI gây ô nhiễm môi trường… đã được đánh giá rõ trong Nghị quyết 103/NQ-CP ngày 29/8/2013 của Chính phủ. Đó là những vấn đề đòi hỏi phải được khắc phục, song không thể vì những tồn tại đó mà phủ nhận vai trò quan trọng của dòng vốn FDI, nhất là trong giai đoạn kinh tế khó khăn hiện nay, nguồn lực đầu tư trong nước có hạn.

Điều quan trọng là phải làm sao để nâng cao hiệu quả và sức lan tỏa của khu vực FDI đối với nền kinh tế, làm sao phát triển công nghiệp phụ trợ để Việt Nam có thể tham gia mạnh mẽ và thực chất hơn nữa vào chuỗi giá trị toàn cầu; phải nâng cao năng lực chống chuyển giá….

Tuyết Hoa - Thanh Bình