Hiện phần lớn nông sản xuất sang Trung Quốc đều theo tiểu ngạch, không có hợp đồng, hậu quả là một số mặt hàng nông sản bị ứ đọng, bị ép giá tại cửa khẩu đã diễn ra mang tính thời vụ. Đây là những vấn đề đang đặt ra với công tác kiểm soát xuất khẩu nông sản hiện nay.


“Ăn chực nằm chờ”…

Mỗi ngày, cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn) lại ùn ứ hàng trăm ô tô với khối lượng từ 5.000 - 6.000 tấn hàng chờ làm thủ tục xuất hàng sang Trung Quốc. Và mùa nào thì ùn tắc quả nấy, những loại trái cây đặc sản như vải, nhãn, xoài của Việt Nam cũng thường xuyên phải bán đổ bán tháo, một khi việc xuất khẩu sang Trung Quốc gặp trục trặc. Cách "đánh" hàng theo chuyến, buôn bán theo mùa, theo vụ xem ra không còn phù hợp với thời buổi hội nhập kinh tế quốc tế.

Trong nhiều ngày qua, tại cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn) đã diễn ra tình trạng người, xe nhộn nhạo. Trong bến, ngoài đường, hàng trăm chiếc ô tô tải trọng lớn chở thanh long xuất khẩu sang Trung Quốc đang bị ách tắc ở cửa khẩu Tân Thanh, khiến nhiều doanh nghiệp (DN) xuất khẩu loại trái cây này ở tỉnh Bình Thuận, địa phương có hơn 90% sản lượng thanh long xuất tiểu ngạch sang Trung Quốc bị thiệt hại nặng nề.

Điều đáng nói là, tình trạng ách tắc tại cửa khẩu Tân Thanh đã diễn ra trong nhiều năm qua nhưng các DN vẫn không rút ra được bài học. Với cách giao hàng theo kiểu thỏa thuận miệng với nhau đang khiến nhiều DN, tiểu thương Việt Nam khốn đốn. Trong khi đó, phía DN Trung Quốc luôn “buôn có bạn, bán có phường” hết sức chặt chẽ.

Ngoài ra, theo ông Đoàn Hữu Cường, Giám đốc Công ty CP Xuất nhập khẩu nông lâm sản chế biến, thì nguyên nhân dẫn đến tình trạng mặt hàng trái cây, nông sản của Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc liên tục bị ách tắc tại cửa khẩu Tân Thanh trong nhiều năm qua vẫn là do thói quen buôn bán tiểu ngạch của DN. “Đa phần thanh long xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc đều được bán qua các đầu nậu, thương lái người Trung Quốc ở các chợ giáp với cửa khẩu Tân Thanh nên những đối tác này cũng không có tư cách pháp nhân. Vì vậy, họ cũng muốn mua bán với DN trong nước theo kiểu tiền trao cháo múc”, ông Cường cho biết.

Hiện nay, đa phần DN Việt Nam buôn bán tiểu ngạch sang Trung Quốc đều là những DN nhỏ, không thể đáp ứng được những đơn hàng chính ngạch với số lượng lớn, buộc phải ký hợp đồng tiểu ngạch. Vì vậy, việc DN phải chấp nhận đưa hàng ra cửa khẩu biên giới chỉ bằng một cuộc điện thoại đặt hàng của đối tác, đến khi hàng đưa ra cửa khẩu, đối tác không nhận hàng, DN đành phải chấp nhận. Và bài học về liên kết trong xuất khẩu vẫn luôn có giá trị.

Bao giờ hết cảnh…?

Việc ký hợp đồng tiểu ngạch đã trở thành thói quen kinh doanh nhiều năm của các DN xuất khẩu. Bởi thủ tục đơn giản, nhiều DN vẫn thích bán hàng ở Trung Quốc theo kiểu giao hàng nhận tiền ở biên giới.

Tình trạng xuất khẩu tập trung nông sản một chiều của các DN trong nước sang Trung Quốc diễn ra hàng năm, là những kẽ hở để phía thương lái Trung Quốc khai thác. Bằng các chiêu trò như đầu vụ thu mua với số lượng nhiều, giá cao nhưng đến khi DN Việt Nam tập kết, thu gom hàng với số lượng lớn ở cửa khẩu thì thương lái Trung Quốc cố tình kéo dài việc nhập hàng từ phía Việt Nam rồi phá giá hàng hóa Việt Nam…

Tình trạng này lại cứ tiếp diễn và Trung Quốc tiếp tục lũng đoạn nông sản Việt Nam.

Vì lợi ích trước mắt, nông dân có thể mạnh ai nấy làm, nhưng để xảy ra cảnh hoa quả ùn ứ hàng nghìn tấn mỗi ngày ở Tân Thanh khi vào vụ, rõ ràng chính quyền địa phương và ngành nông nghiệp chưa làm tròn trách nhiệm của mình trong vai trò thực hiện quy hoạch sản xuất ở nông thôn.

Theo PGS. TS. Vũ Mạnh Hải, Phó giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam: Để tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều năm, lỗi không phải hoàn toàn do người nông dân. Đó là do hệ thống các cơ quan nghiên cứu khoa học và hệ thống khuyến nông chưa có sự quan tâm, hướng dẫn một cách bài bản quy trình kỹ thuật canh tác cho bà con, kể cả cách lựa chọn giống đến khâu chăm sóc, thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch.

Một số chuyên gia kinh tế cho rằng, cần phải thành lập một cơ quan chủ quản coi sóc, xem xét lịch trình nào thuận tiện cho việc vận chuyển và giá cả hàng hóa theo thời vụ. Một mặt, Việt Nam cũng cần liên lạc với các đại sứ quán của mình ở các nước có nhu cầu nhập hàng hóa theo mùa và thời vụ để giải tỏa bớt cho nông dân, tránh bị làm giá hay rớt giá gây thua lỗ kéo dài.

BOX: Trong 6 tháng đầu năm nay, xuất khẩu nông sản của Việt Nam bị sụt giảm mạnh. Ước đạt hơn 9,7 tỷ USD, giảm hơn 610 triệu USD so với cùng kỳ năm 2012. Nguyên nhân chủ yếu là do một số lượng lớn nông sản xuất khẩu theo đường tiểu ngạch đã bị đối tác từ chối, trả lại do không đảm bảo chất lượng, tiêu chuẩn gây thiệt hại cho DN và người nông dân.

Hoàng Hà