Xuất khẩu tăng nhờ Trung Quốc, nhưng rủi ro phụ thuộc ngày càng rõ nét
Theo số liệu từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu tôm trong quý I/2026 đạt hơn 1 tỷ USD, tăng 17,5% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng đáng chú ý trong bối cảnh nhiều thị trường lớn vẫn còn thận trọng về tiêu dùng. Tuy nhiên, tăng trưởng này chủ yếu đến từ một số thị trường và sản phẩm nhất định, chứ chưa phản ánh sự phục hồi toàn diện.
Tôm chân trắng tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm hơn một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi tôm sú duy trì tăng trưởng ổn định. Đáng chú ý, nhóm tôm giá trị cao, đặc biệt là tôm hùm, ghi nhận mức tăng mạnh và trở thành động lực chính kéo tăng trưởng toàn ngành. Điều này cho thấy xu hướng dịch chuyển sang các sản phẩm có giá trị cao hơn đang dần hình thành.
Về thị trường, Trung Quốc và Hồng Kông tiếp tục là điểm sáng lớn nhất khi đóng góp tỷ trọng cao trong tổng kim ngạch. Riêng tôm hùm xuất sang khu vực này chiếm phần áp đảo, phản ánh nhu cầu tiêu thụ mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào một thị trường cũng tiềm ẩn rủi ro nếu có biến động về chính sách hoặc nhu cầu tiêu dùng.
Bên cạnh đó, ngành tôm Việt Nam đang phải đối mặt với sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ Ecuador và Ấn Độ. Các đối thủ này đang tận dụng lợi thế riêng để gia tăng thị phần trên thị trường quốc tế. Ecuador nổi bật với chi phí thấp và mô hình nuôi ổn định, trong khi Ấn Độ có lợi thế về quy mô sản xuất lớn.
So với các quốc gia này, Việt Nam có năng suất nuôi cao nhờ mô hình thâm canh, nhưng điều đó cũng kéo theo rủi ro lớn về dịch bệnh và môi trường. Mật độ nuôi dày khiến chi phí đầu vào tăng, trong khi tính ổn định chưa bền vững. Ngoài ra, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết cũng khiến việc chuẩn hóa chất lượng và xây dựng thương hiệu gặp nhiều khó khăn.
Tái cấu trúc toàn chuỗi, nâng chất lượng và công nghệ là chìa khóa dài hạn
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của ngành tôm hiện nay là chi phí sản xuất cao, trong đó thức ăn chiếm tới 50–60%. Sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu như bột cá càng khiến chi phí dễ biến động theo thị trường quốc tế, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của người nuôi.
Trước thực tế này, nhiều chuyên gia nhận định, ngành tôm không thể tiếp tục cạnh tranh bằng giá hay sản lượng, mà cần chuyển sang hướng đi dựa trên giá trị gia tăng. Điều này đòi hỏi quá trình tái cấu trúc toàn diện, từ con giống, quy trình nuôi đến chế biến và thị trường tiêu thụ.
Trước hết, việc cải thiện chất lượng con giống là yếu tố then chốt. Giống sạch bệnh, có khả năng kháng bệnh tốt sẽ giúp nâng cao tỷ lệ sống và giảm chi phí sản xuất. Song song với đó, việc tối ưu hệ số chuyển đổi thức ăn cũng cần được chú trọng nhằm nâng cao hiệu quả nuôi.
Công nghệ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình chuyển đổi. Việc ứng dụng các giải pháp như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật hay các mô hình nuôi tiên tiến giúp kiểm soát môi trường tốt hơn, giảm rủi ro và tăng năng suất bền vững. Đây được xem là hướng đi không thể trì hoãn nếu ngành muốn nâng cao năng lực cạnh tranh.
Ở khâu chế biến, việc phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng là xu hướng tất yếu. Thay vì xuất khẩu nguyên liệu thô, ngành cần đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về truy xuất nguồn gốc. Điều này không chỉ giúp nâng giá trị sản phẩm mà còn mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường cao cấp.
Bên cạnh đó, đa dạng hóa thị trường cũng là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm phụ thuộc vào một số thị trường lớn. Mỗi thị trường có đặc thù riêng, đòi hỏi chiến lược sản phẩm và tiếp cận khác nhau, từ phân khúc cao cấp đến sản phẩm phổ thông.
Về dài hạn, ngành tôm cần hướng tới xây dựng hệ sinh thái sản xuất tích hợp, liên kết chặt chẽ giữa các khâu từ giống, nuôi trồng đến chế biến và xuất khẩu. Đây sẽ là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt, việc chuyển sang “đường đua giá trị” không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Nếu tận dụng tốt cơ hội và khắc phục các điểm nghẽn hiện tại, ngành tôm Việt Nam hoàn toàn có thể giữ vững vị thế xuất khẩu chủ lực, đồng thời nâng tầm trên thị trường quốc tế.
Nam Sơn
