Dự thảo Luật Phát triển đô thị không chỉ là một văn bản pháp lý thông thường mà còn là khung khổ thể chế quan trọng nhằm hiện thực hóa khát vọng đưa TP.HCM trở thành đô thị đặc biệt tầm quốc tế, có năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Từ đô thị đặc biệt đến siêu đô thị đa cực, đa trung tâm
Phạm vi áp dụng của dự thảo Luật này theo từng nhóm đối tượng (bao gồm: TP.HCM, thành phố khác được công nhận là đô thị đặc biệt; Thành phố khác chưa được công nhận là đô thị đặc biệt; Các khu kinh tế đặc biệt.
Dự thảo Luật được thiết kế, hoàn thiện với khung chính sách theo 3 nhóm: Cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy phát triển TP.HCM, thành phố khác được công nhận là đô thị đặc biệt; Cơ chế, chính sách đặc thù thúc đẩy phát triển các thành phố; Cơ chế, chính sách phát triển các khu kinh tế đặc biệt. Theo đó, dự thảo Luật dành riêng không gian pháp lý vượt trội cho TP.HCM – đô thị hạt nhân của vùng đô thị đặc biệt – để kiến tạo mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất lao động cao.
Theo dự thảo, đô thị đặc biệt được định nghĩa là đô thị tầm quốc tế theo mô hình đa cực, đa trung tâm, có kết cấu hạ tầng và quản trị thông minh, hiện đại; là trung tâm điều phối, hạt nhân của vùng đô thị đặc biệt và cực đổi mới sáng tạo, hội nhập quan trọng của cả nước. Đây chính là hình dung về “siêu đô thị” mà TP.HCM hướng tới: không chỉ lớn về quy mô mà còn mạnh về chất lượng phát triển, chuẩn mực quản trị và khả năng dẫn dắt vùng. Luật khẳng định rõ TP.HCM được áp dụng đầy đủ các cơ chế này.
Phân quyền mạnh, tăng quyền tự chủ cho chính quyền thành phố
Trụ cột đầu tiên là phân quyền triệt để và toàn diện. Dự thảo luật đã thể hiện, về tổ chức chính quyền cho phép Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch UBND Thành phố quyết định nhiều nội dung then chốt, như quyết định tổng số lượng biên chế không vượt quá 20% số biên chế công chức, viên chức Trung ương giao (giai đoạn và hằng năm) và tự cân đối, chi trả lương từ nguồn ngân sách Thành phố.
Ngoài ra, các cơ quan trên còn có thể quy định việc thành lập, tổ chức lại, giải thể, đặt tên, đổi tên tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư; số lượng, chức danh và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư; quy định chính sách thu nhập đối với cán bộ, công chức, viên chức, người làm việc, người lao động trên địa bàn Thành phố.
Cạnh đó là thẩm quyền quy định việc thành lập, tổ chức lại, giải thể; cơ cấu tổ chức, chế độ tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Ủy ban nhân dân Thành phố phù hợp với đặc thù quản lý đô thị, quy mô dân số, yêu cầu cung ứng dịch vụ công và điều kiện thực tiễn của Thành phố…
Cơ chế này giảm sự phụ thuộc vào trung ương, tăng tính chủ động và trách nhiệm giải trình, tạo điều kiện cho chính quyền đô thị phản ứng nhanh với thực tiễn phát triển năng động của TP.HCM.
Đổi mới quy hoạch, khai thông không gian phát triển
Về quy hoạch và phát triển đô thị, dự thảo Luật cho phép Thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể duy nhất, được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa quan điểm, tầm nhìn và mục tiêu phát triển từ quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng; đồng thời tích hợp, lồng ghép và thay thế hoàn toàn Quy hoạch Thành phố cùng Quy hoạch chung Thành phố.
Quy hoạch tổng thể Thành phố chỉ được điều chỉnh trong các trường hợp quy hoạch cấp cao hơn thay đổi, hoặc nhằm phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng đặc biệt quan trọng, yêu cầu về quốc phòng, an ninh; khi có biến động lớn về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hoặc để thực hiện yêu cầu của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố. Hội đồng nhân dân Thành phố và Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố được phân quyền đối với một số vấn đề liên quan đến lập, thẩm định, phê duyệt, công bố, cung cấp thông tin, thực hiện và đánh giá quy hoạch.
Đặc biệt, cơ chế phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) được ưu tiên, Dự thảo quy định theo hướng phân cấp thẩm quyền cho Thành phố một số nội dung như Quy định chỉ tiêu sử dụng đất, chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật, chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch; Quy định phương pháp xác định các khoản thu, mức thu, thẩm quyền, trình tự, thủ tục thực hiện việc thu các khoản thu trong khu vực TOD.
Bên cạnh đó, việc quản lý không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao và cơ chế cải tạo, tái thiết đô thị linh hoạt hơn sẽ giúp TP.HCM giải quyết ùn tắc, nhà ở và không gian sống một cách đồng bộ.
Từ điểm đến đầu tư thành hạt nhân tăng trưởng vùng
Trụ cột kinh tế được thiết kế mạnh mẽ để thu hút nguồn lực. Dự thảo Luật cho phép thành lập Khu thương mại tự do, Khu logistics tích hợp với cơ chế ưu đãi hải quan, thanh toán ngoại tệ nội bộ khu, mở phòng giao dịch ngân hàng nước ngoài.
Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam được giao thẩm quyền phát hành trái phiếu đô thị, cấp phép một số sản phẩm tài chính và thu hút nhân lực chất lượng cao. Danh mục nhà đầu tư chiến lược rất rộng, với ngưỡng vốn từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng ở các lĩnh vực bán dẫn, năng lượng sạch, logistics cảng, khu phức hợp nghỉ dưỡng, xử lý rác…
Nhà đầu tư chiến lược được hưởng thời hạn dự án đến 70 năm, ưu tiên hải quan, hỗ trợ nhân lực và không chuyển nhượng trong giai đoạn giải ngân bắt buộc. Cơ chế này nhằm kéo các tập đoàn toàn cầu, biến TP.HCM thành điểm đến đầu tư chiến lược thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ.
Song song đó, dự thảo Luật mở rộng không gian cho kinh tế biển, công nghiệp năng lượng, dịch vụ thương mại cao cấp, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Quỹ phát triển khoa học công nghệ, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), ưu đãi thuế và tiền thuê đất cho startup, doanh nghiệp công nghệ cao được quy định cụ thể. Nguồn lực tài chính cũng được tăng cường: ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu đến 70% số tăng thu từ một số khoản thuế; Thành phố được hưởng toàn bộ một số khoản thu mới và có quyền phát hành trái phiếu, quyết định chi linh hoạt hơn.
Liên kết vùng được nhấn mạnh với vai trò hạt nhân của TP.HCM. Quỹ Phát triển vùng Đô thị đặc biệt, cơ chế chia sẻ chi phí môi trường và dự án liên tỉnh tạo nền tảng để Thành phố không phát triển đơn lẻ mà dẫn dắt cả vùng Đông Nam Bộ.
Tuy nhiên, ước vọng siêu đô thị không thể chỉ dựa vào phân quyền và ưu đãi. Dự thảo Luật đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, giám sát của Quốc hội, Chính phủ và người dân. Cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm cho cán bộ dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung được ghi nhận, nhưng đi kèm xử lý nghiêm tham nhũng, trục lợi. Việc thực thi hiệu quả phụ thuộc vào năng lực đội ngũ, kỷ luật ngân sách và khả năng phối hợp liên vùng, liên ngành.
ThS. Nguyễn Trúc Vân, Giám đốc Trung tâm Mô phỏng và Dự báo Kinh tế - Xã hội, thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM
