Sự dịch chuyển này mở ra hướng đi thực tế cho Việt Nam: Không nhất thiết phải cạnh tranh ngay ở những công đoạn phức tạp nhất, mà có thể bắt đầu từ những mắt xích phù hợp với năng lực hiện tại, tích lũy kinh nghiệm, xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp và từng bước nâng cao giá trị gia tăng.
Khi tiêu chuẩn sản xuất trở thành lợi thế cạnh tranh
Trong ngành bán dẫn, giá trị của một công đoạn không chỉ nằm ở mức độ phức tạp của máy móc mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng kiểm soát chất lượng. Những vật liệu, linh kiện hay sản phẩm trung gian phục vụ sản xuất chip thường phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về độ tinh khiết, kích thước, môi trường sản xuất và khả năng truy xuất.
Việc các tập đoàn quốc tế lựa chọn Việt Nam để thực hiện những công đoạn như xử lý vật liệu bán dẫn cho thấy tiêu chí đánh giá nguồn nhân lực đang thay đổi. Người lao động không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về năng suất mà còn phải có tính kỷ luật, sự chính xác và khả năng tuân thủ quy trình ở mức cao.
Đây là bước chuyển đáng chú ý đối với nền công nghiệp Việt Nam. Một công việc có thể không đòi hỏi trình độ nghiên cứu hay thiết kế chip, nhưng nếu được thực hiện trong môi trường bán dẫn, người lao động phải làm quen với hệ thống tiêu chuẩn nghiêm ngặt và văn hóa sản xuất gần như không cho phép sai sót.
Từ góc nhìn này, lợi thế nhân công giá rẻ không còn là đích đến. Điều quan trọng hơn là biến lực lượng lao động đông đảo thành nguồn nhân lực công nghiệp có kỹ năng, tác phong và khả năng làm việc theo tiêu chuẩn quốc tế.
Cơ hội cũng không chỉ nằm ở các nhà máy. Phía sau một con chip là mạng lưới rộng lớn gồm vật liệu, hóa chất tinh khiết, thiết bị, linh kiện, đóng gói, kiểm thử, logistics, kiểm định và các dịch vụ kỹ thuật chuyên biệt. Mỗi lĩnh vực đều có thể trở thành một cửa ngõ để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Thu hút FDI để tạo năng lực cho doanh nghiệp Việt
Trong giai đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu được tái cấu trúc, Việt Nam có thêm lợi thế khi trở thành một trong những địa điểm được các tập đoàn quốc tế quan tâm. Tuy nhiên, dòng vốn đầu tư nước ngoài chỉ thực sự tạo ra giá trị dài hạn nếu đi cùng với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và hình thành mạng lưới nhà cung cấp trong nước.
Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030 đặt mục tiêu thu hút có chọn lọc, hướng tới hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế, một nhà máy chế tạo chip quy mô nhỏ và 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử. Ngành bán dẫn được kỳ vọng đạt doanh thu trên 25 tỷ USD mỗi năm và hình thành lực lượng hơn 50.000 kỹ sư, cử nhân.
Những mục tiêu này cho thấy bài toán không đơn thuần là thu hút thêm bao nhiêu dự án. Quan trọng hơn là mỗi dự án có thể đóng góp gì cho năng lực của nền kinh tế.
Theo hướng tiếp cận này, Việt Nam có thể ưu tiên những lĩnh vực vừa sức nhưng có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa như đóng gói, kiểm thử, thiết kế package, vật liệu, substrate, interposer, thiết bị hỗ trợ sản xuất và các giải pháp kiểm định. Đây cũng là những lĩnh vực có thể tạo không gian để doanh nghiệp trong nước tham gia từng bước thay vì đứng ngoài chuỗi cung ứng.
Bên cạnh đó, nguồn nhân lực cần được phát triển theo nhiều tầng. Không chỉ cần kỹ sư thiết kế chip mà còn cần chuyên gia vật liệu, kỹ thuật viên vận hành, nhân lực kiểm thử, quản lý chất lượng, chuyên gia chuỗi cung ứng và đội ngũ lao động trực tiếp được đào tạo theo tiêu chuẩn của ngành.
Chương trình phát triển nguồn nhân lực bán dẫn đến năm 2030 đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ từ đại học trở lên cho toàn bộ chuỗi giá trị. Đây sẽ là nền tảng để Việt Nam không chỉ tiếp nhận các công đoạn sản xuất mà còn từng bước nâng cao năng lực công nghệ.
Cơ hội của Việt Nam trong ngành bán dẫn vì vậy không nhất thiết bắt đầu bằng việc trở thành một trung tâm chế tạo chip tiên tiến. Vị trí trong chuỗi cung ứng có thể được xây dựng từ những mắt xích cụ thể, nơi Việt Nam có khả năng đáp ứng tốt về nhân lực, chất lượng và chi phí.
Nếu tận dụng được dòng vốn quốc tế để hình thành doanh nghiệp nội địa, đào tạo nhân lực và xây dựng hệ sinh thái cung ứng, Việt Nam sẽ có cơ sở chuyển từ một điểm đến sản xuất thành một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi bán dẫn toàn cầu.
Nam Sơn (t/h)
