“Bẫy giá rẻ” và cuộc đua xuống đáy trong cung ứng thực phẩm
Khảo sát trên thị trường cho thấy, thịt lợn đạt tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ tại các siêu thị có giá phổ biến từ 150.000–180.000 đồng/kg. Trong khi đó, thịt không rõ nguồn gốc tại các chợ đầu mối chỉ dao động khoảng 100.000–130.000 đồng/kg. Đáng chú ý, lợn bệnh hoặc lợn chết tại chuồng có thể được thu mua với giá rất thấp, chỉ vài chục nghìn đồng/kg.
Khoảng chênh lệch giá lớn này chính là “khe hở” để một số đối tượng trục lợi. Với mức giá đầu vào cực thấp, chỉ cần bán ra thị trường ở mức trung bình cũng có thể mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ. Với quy mô lên tới 300 tấn thịt, số tiền thu lợi bất chính có thể lên tới hàng chục tỷ đồng.
Đáng lo ngại hơn, nếu chỉ một phần trong số này được đưa vào bếp ăn trường học, hệ lụy là rất lớn. Với định mức trung bình mỗi suất ăn học sinh sử dụng khoảng 50 gram thịt, hàng triệu suất ăn có thể bị ảnh hưởng. Điều này không chỉ đặt ra nguy cơ về sức khỏe mà còn làm lung lay niềm tin của phụ huynh và xã hội.
Thực tế cho thấy, trong quá trình lựa chọn nhà cung cấp thực phẩm, nhiều trường học vẫn đặt nặng yếu tố chi phí. Điều này vô hình trung tạo ra một cuộc cạnh tranh “xuống đáy”, nơi những đơn vị cung cấp giá thấp có lợi thế, trong khi các nhà sản xuất uy tín, đầu tư bài bản lại gặp khó khăn khi tham gia.
Không ít trường hợp, đơn vị trúng thầu không trực tiếp sản xuất mà chỉ đóng vai trò trung gian, thu gom hàng hóa từ nhiều nguồn khác nhau. Để tối đa hóa lợi nhuận trong mức giá đã cam kết, một số đơn vị có thể tìm đến nguồn hàng không rõ xuất xứ, không kiểm dịch, tiềm ẩn rủi ro cao về an toàn thực phẩm.
Lỗ hổng quản lý và bài toán thay đổi hành vi tiêu dùng
Bên cạnh yếu tố thị trường, cơ chế quản lý và xử phạt cũng bộc lộ những bất cập. Theo quy định hiện hành, mức xử phạt hành chính đối với vi phạm an toàn thực phẩm tối đa khoảng 80–100 triệu đồng đối với cá nhân, hoặc gấp đôi đối với tổ chức.
Tuy nhiên, so với lợi nhuận thu được từ các hành vi vi phạm, con số này được cho là chưa đủ sức răn đe. Khi chi phí vi phạm thấp hơn nhiều so với lợi ích đạt được, nguy cơ tái phạm là điều khó tránh khỏi.
Các chuyên gia cho rằng cần điều chỉnh nguyên tắc xử phạt theo hướng đánh trực tiếp vào lợi ích kinh tế của hành vi vi phạm. Mức phạt phải đủ lớn để vượt xa lợi nhuận thu được, đồng thời áp dụng các biện pháp bổ sung như đình chỉ hoạt động, truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp nghiêm trọng.
Ở góc độ khác, câu chuyện cũng đặt ra vấn đề về nhận thức và hành vi tiêu dùng. Thực phẩm an toàn, có chứng nhận rõ ràng thường có giá cao hơn do chi phí sản xuất, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Trong khi đó, tâm lý chuộng “ngon – rẻ” vẫn phổ biến, đặc biệt trong các bếp ăn tập thể.
Nhiều chuyên gia khẳng định, không thể tồn tại một sản phẩm одновременно đáp ứng đầy đủ các tiêu chí: giá rẻ, chất lượng cao, hợp pháp và nguồn cung ổn định. Khi lựa chọn yếu tố giá thấp, người mua buộc phải chấp nhận đánh đổi một hoặc nhiều yếu tố còn lại.
Để giải quyết bài toán này, cần một cách tiếp cận tổng thể. Trước hết là hoàn thiện cơ chế đấu thầu trong cung ứng thực phẩm cho trường học theo hướng ưu tiên chất lượng, truy xuất nguồn gốc thay vì chỉ dựa vào giá. Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết sản xuất giữa các nông hộ để tăng quy mô, giảm chi phí, qua đó nâng cao khả năng cạnh tranh của thực phẩm sạch.
Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức của phụ huynh, nhà trường và xã hội về an toàn thực phẩm là yếu tố then chốt. Khi người tiêu dùng sẵn sàng trả giá đúng cho sản phẩm an toàn, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng tích cực hơn.
Vụ việc 300 tấn thịt lợn bệnh không chỉ là một sai phạm đơn lẻ, mà còn là lời cảnh báo về những “kẽ hở” trong cả hệ thống. Nếu không kịp thời siết chặt quản lý và thay đổi tư duy tiêu dùng, những rủi ro tương tự hoàn toàn có thể lặp lại, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Nam Sơn (t/h)
