Cá diếc và ký ức đồng quê
Cá diếc (danh pháp khoa học: Carassius auratus) là loài cá nước ngọt thuộc họ cá chép, phổ biến ở các vùng ao, hồ, sông, rạch và đồng ruộng trên khắp ba miền Bắc - Trung - Nam. Cá diếc có thân dẹt bên, đầu nhỏ, vảy tròn nhỏ màu bạc ánh xanh, thịt cá dẻo, ngọt thanh tự nhiên nhưng lại khá nhiều xương dăm.
Đối với những ai sinh ra và lớn lên ở chốn quê, cá diếc gắn liền với những buổi chiều mưa rào tràn bờ ao, những ngày đông giá rét hay mùa nước nổi đồng bằng. Hình ảnh người cha khoác áo mưa đi cất vó, người mẹ gánh gánh cá tươi từ chợ làng về đã trở thành ký ức vô giá. Cá diếc không phải là loại cá nuôi công nghiệp đắt đỏ; nó chắt chiu dưỡng chất từ rong rêu, phù du nơi bùn đất để tạo nên vị ngọt đậm đà, lành tính mà không loài cá nuôi nào sánh kịp.
Vào khoảng tháng Bảy, đến tháng Chín âm lịch là vào mùa cá diếc. Những con cá lúc này đã trở nên béo và thơm ngon. Trong chợ, người ta đã thấy cá lượn lờ trong những thau nước, óng ánh, tươi roi rói.
Trong tâm thức của người Việt, cá diếc đại diện cho sự kiên cường, giản dị. Dù sống trong môi trường ao bùn đục, thịt cá diếc vẫn giữ được độ trắng, sạch và thơm ngon. Cái vị ngọt mặn mòi ấy khi kết hợp với rau củ gia vị trong vườn nhà đã tạo nên vô số món ăn đi cùng năm tháng.
Cá diếc - Ẩm thực dân dã
Thịt cá diếc mềm, ngọt, chứa nhiều đạm và chất khoáng. Tuy nhiên, vì cá diếc có nhiều xương nhỏ, việc chế biến cá đòi hỏi sự tinh tế, tỉ mỉ và khéo léo của người nấu để vừa giữ được trọn vẹn dưỡng chất, vừa giúp người ăn thưởng thức một cách dễ dàng.
Nếu đến vùng đất Đà Nẵng (bao gồm cả Quảng Nam), Huế, bạn không thể không nhắc đến món cá diếc kho ngót với rau răm. Cá diếc mang về còn tươi sống dùng dao mổ ruột, móc mang, rửa sạch và để ráo nước. Dạo quanh vườn nhà tìm mớ rau răm, nhặt lấy phần lá và rửa sạch.
Cho cá vào nồi nước đun sôi trên bếp, nêm muối, đường, tiêu, bột ngọt, thêm vài lát ớt và hành tím thái mỏng. Cá vừa chín thì cho rau răm vào nồi và nêm thêm gia vị vừa ăn. Khi nước sôi trở lại thì nhấc xuống khỏi bếp thế là đã có món cá diếc kho ngót với rau răm dịu ngọt, tỏa hương thơm phức. Cá diếc kho ngót với rau răm có thể ăn với cơm hay bún đều ngon.
Món ăn thanh nhiệt giải độc là cá diếc nấu canh rau tần ô(cúc tần).Vào những ngày hè oi ả hay thời điểm giao mùa, một bát canh cá diếc nấu rau tần ô (cúc tần) là lựa chọn tuyệt vời để thanh nhiệt. Cá diếc tươi được làm sạch, để nguyên con chiên vàng sơ qua rồi cho vào nồi nước dùng đang sôi.
Khi nước canh bùng sôi, thả rau tần ô (cúc tần) vào, nêm nếm gia vị vừa ăn rồi tắt bếp ngay để giữ độ xanh tươi của rau. Bát canh nghi ngút khói với vị đắng nhẹ đầu lưỡi của rau tần ô (cúc tần) cùng hậu vị ngọt đậm đà của cá diếc làm dịu đi cái nóng oi nồng, mang lại cảm giác dễ chịu, thư thái.
Một món ăn ngon là cá diếc chiên giòn chấm mắm gừng. Với những con cá diếc nhỏ cỡ hai ba ngón tay, phương pháp chế biến đơn giản nhưng hấp dẫn nhất chính là chiên giòn. Cá làm sạch, róc vẩy nhẹ, lăn qua một lớp bột mỏng hoặc để nguyên rồi thả vào chảo dầu nóng già.
Cá được chiên vàng ruộm, giòn tan từ đầu đến đuôi, có thể nhai luôn cả xương. Gắp một con cá diếc chiên giòn, cuốn cùng bánh tráng, rau sống vườn nhà rồi chấm ngập trong chén nước mắm gừng tỏi ớt chua ngọt. Vị giòn rụm của cá, tươi mát của rau và đậm đà của nước chấm tạo nên bữa ăn gia đình ấm cúng, vui vẻ.
Một món ăn bài thuốc bổ dưỡng là cá diếc hấp lá ngải cứu. Đối với người mới ốm dậy, phụ nữ mang thai hoặc người già, cá diếc hấp ngải cứu là món ăn bài thuốc vô cùng hiệu quả.
Cá diếc tươi sống được làm sạch, nhồi lá ngải cứu và vài lát gừng vào bụng cá, sau đó xếp lên đĩa và đem hấp cách thủy. Vị đắng nhẹ của ngải cứu kết hợp với vị ngọt tự nhiên của cá diếc không chỉ làm mất đi mùi tanh mà còn mang lại tác dụng bồi bổ cơ thể vượt trội.
Đặc biệt, món cá diếc nấu canh rau răm, thường ăn để giải nhiệt, làm mát cơ thể được các nhà hàng, quán nhậu ưa chuộng. Cá diếc mang về, làm sạch, ướp với ít hành, muối, nước mắm cho ngấm để khử mùi tanh. Rau răm hái chừng một nắm, nhặt lấy phần đọt để không bị già và chát, đem rửa sạch. Đổ nước vào nồi đun, đợi nước sôi thả cá vào, nấu sôi thêm một lát nữa rồi cho rau răm, nêm nếm thêm gia vị cho vừa ăn, thêm trái ớt xanh lớn đập dập. Thế là đã xong món cá diếc nấu canh rau răm. Thức chấm là một đĩa muối tiêu chanh. Thực khách gắp từng con cá ra chiếc đĩa để lấy vảy và thịt chấm với muối tiêu. Thường ở nhà hàng, quán nhậu hay chọn những con cá diếc lớn và có trứng. Có lẽ, vì trứng cá diếc có vị thơm, bùi, béo rất đặc trưng nên ăn rất ngon. Cái khoái của món ăn sành điệu này là sau khi chén xong phần cá, bưng tô nước có cả rau răm và quả ớt xanh đập dập còn đang nóng đưa lên miệng... húp cái rột
Cá diếc– Vị thuốc quý
Trong Đông y, cá diếc là một trong các vị thuốc quý. Sách “Nam dược thần hiệu” (của Tuệ Tĩnh) gọi là tức ngư, tính hàn, công dụng điều khí hòa trung rất bổ ích, chữa mụn trĩ, đại tiện ra máu, lao, cả bệnh tiểu đường và sưng hòn dái (đối sán)...
Theo y học cổ truyền, cá diếc có tính vị bình hòa, không độc, vào hai kinh Tỳ và Vị. Cá diếc có tác dụng: Kiện tỳ hành khí: Giúp tăng cường chức năng tiêu hóa, kích thích ăn ngon miệng, chữa chứng đầy bụng, khó tiêu; Lợi thủy tiêu thũng: Giúp đào thải nước thừa trong cơ thể, hỗ trợ điều trị chứng phù thũng, tiểu tiện khó khăn; Thanh nhiệt giải độc: Giúp làm mát cơ thể, giải độc, hỗ trợ hạ sốt và giảm viêm; Thông sữa, bổ huyết: Đặc biệt tốt cho phụ nữ sau sinh bị thiếu sữa, cơ thể suy nhược, xanh xao.
Xét theo Y học hiện đại, thịt cá diếc chứa hàm lượng protein chất lượng cao, giàu các axit amin thiết yếu, vitamin A, B1, B2, D và các khoáng chất như canxi, phốt pho, sắt, omega-3. Những dưỡng chất này đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch, bảo vệ tim mạch và phát triển hệ xương khớp.
Tóm lại,cá diếc không chỉ đơn thuần là một loại thực phẩm mà còn chứa đựng triết lý sống của người Việt: Biết tận dụng và trân trọng những gì tự nhiên ban tặng.
Trải qua hàng trăm năm, dù cuộc sống hiện đại mang đến vô số món ăn ngoại nhập hay thực phẩm chế biến sẵn, nhưng cá diếc trong lòng người Việt vẫn không thay đổi. Trong các nhà hàng, quán ăn đặc trung thương hiệu hiện nay, những món ăn dân dã từ cá diếc như: “Cá diếc kho niêu đất”, “Canh cá diếc rau cúc tần”, “Cá diếc nấu canh rau răm” lại trở thành đặc sản được tìm kiếm nhiều nhất. Người ta tìm đến cá diếc không chỉ để thưởng thức một món ăn ngon, mà còn để tìm lại hương vị ký ức, tìm về sự bình yên trong tâm hồn sau những lo toan, vội vã của cuộc sống hiện đại.
Vì sao các diếc nấu không thể thiếu rau răm?
Cá diếc là loài cá sống ở môi trường nước ngọt, mình nhiều xương và có mùi bùn, tanh đặc trưng. Mùi thơm cay, nồng ấm của rau răm khi nấu chín quyện vào nước dùng giúp lấn át hoàn toàn mùi tanh, làm món canh trở nên thơm quyến rũ và dễ ăn hơn.
Theo y học cổ truyền, cá diếc có vị ngọt, tính bình/ấm (bổ tỳ, hành thủy), trong khi rau răm có tính ấm, vị cay. Khi kết hợp cùng một ít gừng hoặc ớt, món ăn không chỉ hài hòa về mặt gia vị mà còn giúp làm ấm bụng, hỗ trợ tiêu hóa, rất tốt cho những người bị suy nhược hoặc tiêu hóa kém.
Anh Dũng
