Già hóa dân số và yêu cầu cấp thiết hoàn thiện lưới an sinh
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, đến năm 2024 cả nước có trên 14 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 14% dân số; dự báo đến giữa thập niên 2030, Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già. Quá trình chuyển đổi nhân khẩu học diễn ra trong thời gian ngắn tạo ra áp lực đáng kể đối với hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là trong bảo đảm thu nhập và chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.
Người cao tuổi thường phải đối mặt với các bệnh mạn tính, nhu cầu điều trị dài hạn và sự suy giảm khả năng lao động. Trong khi đó, một bộ phận không nhỏ người cao tuổi chưa có lương hưu hoặc nguồn thu ổn định từ hệ thống BHXH. Thực tiễn này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống an sinh đa tầng, bảo đảm mọi công dân khi bước vào tuổi già đều có điểm tựa tài chính và được tiếp cận các dịch vụ y tế thiết yếu.
Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH đã xác định mục tiêu xây dựng hệ thống BHXH đa tầng theo hướng bao phủ toàn dân. Tinh thần của Nghị quyết nhấn mạnh việc từng bước bảo đảm để mọi người dân khi hết tuổi lao động đều có lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp xã hội. Định hướng này được cụ thể hóa mạnh mẽ trong Luật BHXH năm 2024, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong tư duy chính sách an sinh của Việt Nam.
Già hóa dân số vì vậy không chỉ là thách thức mà còn là động lực thúc đẩy cải cách thể chế. Một hệ thống an sinh được thiết kế phù hợp sẽ góp phần giảm áp lực lên gia đình, củng cố ổn định xã hội và tạo điều kiện cho phát triển kinh tế bền vững trong dài hạn.
Mở rộng chính sách BHXH và BHYT - Củng cố điểm tựa cho người cao tuổi
Luật BHXH năm 2024 tạo bước tiến quan trọng khi lần đầu tiên thiết lập chế độ trợ cấp hưu trí xã hội như một cấu phần chính thức của hệ thống BHXH đa tầng, nhằm bảo đảm thu nhập tối thiểu cho người cao tuổi không có lương hưu. Theo quy định có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi trở lên, không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng, sẽ được Nhà nước chi trả trợ cấp hưu trí xã hội định kỳ. Đồng thời, chính sách cũng mở rộng diện thụ hưởng đối với người từ đủ 70 đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo, qua đó tăng cường bảo vệ nhóm người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn. Việc bổ sung chế độ này không chỉ hoàn thiện cấu trúc an sinh xã hội đa tầng, mà còn tạo thêm điểm tựa tài chính cơ bản cho người cao tuổi, góp phần giảm nguy cơ nghèo đói và bảo đảm an sinh bền vững trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh.
Song song với đó, Luật BHXH 2024 tiếp tục hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện, tạo điều kiện để người lao động khu vực phi chính thức tham gia và tích lũy cho tuổi già. Việc đa dạng hóa phương thức đóng, tăng tính linh hoạt và mở rộng hỗ trợ từ ngân sách nhà nước giúp chính sách ngày càng phù hợp với thực tiễn đời sống người dân.
Thực tế triển khai cho thấy nhiều địa phương đã chủ động đẩy mạnh phát triển BHXH tự nguyện gắn với tuyên truyền tại cơ sở. Việc hình thành mạng lưới tổ chức hỗ trợ và phát triển người tham gia và cộng tác viên hoạt động hiệu quả góp phần đưa chính sách đến gần hơn với người dân, đặc biệt là nhóm lao động tự do trung niên - lực lượng sẽ trở thành người cao tuổi trong tương lai.
Bên cạnh bảo đảm thu nhập, chăm sóc sức khỏe là trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh dành cho người cao tuổi. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT và các văn bản hướng dẫn đã thiết kế nhiều cơ chế ưu tiên cho nhóm dân cư này. Người từ đủ 80 tuổi trở lên đang hưởng trợ cấp xã hội được ngân sách nhà nước đóng BHYT; người hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH hằng tháng được hưởng mức quyền lợi cao khi khám chữa bệnh.
Việc mở rộng bao phủ BHYT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trong thực tế, chi phí điều trị bệnh mạn tính có thể trở thành gánh nặng tài chính lớn đối với gia đình nếu không có cơ chế chia sẻ rủi ro. BHYT đóng vai trò như một “lá chắn tài chính”, giúp người cao tuổi tiếp cận dịch vụ y tế cần thiết mà không phải lo lắng quá nhiều về chi phí.
Nhiều địa phương đã chủ động triển khai các chương trình hỗ trợ bổ sung nhằm mở rộng quyền lợi BHYT cho người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn. Các hoạt động xã hội hóa, vận động trao tặng thẻ BHYT cho người cao tuổi yếu thế được duy trì thường xuyên, góp phần lan tỏa tinh thần nhân văn của chính sách an sinh.
Cùng với việc mở rộng đối tượng tham gia, ngành BHXH và ngành y tế tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý khám chữa bệnh BHYT. Việc sử dụng căn cước công dân gắn chip và các nền tảng số giúp người cao tuổi tiếp cận dịch vụ y tế thuận tiện hơn, giảm thời gian chờ đợi và đơn giản hóa thủ tục.
Sự kết hợp giữa BHXH và BHYT tạo nên cơ chế bảo vệ toàn diện: vừa bảo đảm thu nhập cơ bản, vừa bảo vệ sức khỏe. Đây là nền tảng quan trọng để người cao tuổi có cuộc sống ổn định và chủ động hơn.
Xây dựng hệ thống an sinh đa tầng - Định hướng dài hạn cho xã hội già hóa
Bảo đảm an sinh cho người cao tuổi cần được đặt trong chiến lược phát triển dài hạn. Quyết định số 383/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến 2045 đã xác định mục tiêu xây dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi và phát huy vai trò của họ trong xã hội. Chiến lược nhấn mạnh việc phát triển hệ thống an sinh đa tầng, kết hợp BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện, trợ cấp xã hội và các dịch vụ chăm sóc cộng đồng. Đây là cách tiếp cận toàn diện nhằm bảo đảm mọi người cao tuổi, dù ở khu vực chính thức hay phi chính thức, đều có cơ hội tiếp cận an sinh.
Trong bối cảnh đó, việc phát triển BHXH tự nguyện giữ vai trò then chốt. Khi lực lượng lao động trung niên hôm nay được khuyến khích tham gia BHXH, áp lực an sinh trong tương lai sẽ giảm đáng kể. Nhiều địa phương đã triển khai các mô hình tuyên truyền trực tiếp tại cơ sở, phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội để vận động người dân tham gia.
Tuy nhiên, hệ thống an sinh vẫn đối mặt với những thách thức nhất định như chênh lệch vùng miền, nhu cầu chăm sóc dài hạn tăng nhanh và áp lực tài chính. Vì vậy, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh chuyển đổi số là những giải pháp quan trọng trong giai đoạn tới. Một hệ thống an sinh hiệu quả cần bảo đảm sự cân bằng giữa bền vững tài chính và công bằng xã hội. Khi các trụ cột BHXH, BHYT và trợ cấp xã hội vận hành đồng bộ, người cao tuổi không chỉ được bảo vệ mà còn trở thành nguồn lực tích cực cho phát triển.
Hoàn thiện chính sách BHXH và BHYT cho người cao tuổi là nhiệm vụ trọng tâm của hệ thống an sinh xã hội Việt Nam trong bối cảnh già hóa dân số. Những cải cách quan trọng trong Luật BHXH năm 2024 cùng việc mở rộng chính sách BHYT đã tạo nền tảng vững chắc để bảo đảm thu nhập và chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.
Trong thời gian tới, việc tiếp tục xây dựng hệ thống an sinh đa tầng, mở rộng bao phủ và nâng cao chất lượng dịch vụ sẽ quyết định tính bền vững của chính sách. Khi người cao tuổi được bảo đảm đầy đủ về vật chất và tinh thần, xã hội sẽ phát triển ổn định và hài hòa hơn.
Chăm lo cho người cao tuổi không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là thước đo của một xã hội phát triển nhân văn. Một hệ thống an sinh mạnh mẽ chính là nền tảng để xây dựng tương lai nơi mọi công dân đều được bảo vệ trong suốt vòng đời.
Thu Thuỷ
