Bẻ gãy chuỗi cung ứng hàng giả : Từ màn hình livestream đến từng hộ gia đình

Kịch bản thao túng thị giác và chiêu trò đẩy giao dịch ngoại sàn

Thương mại điện tử Việt Nam đang ghi nhận tốc độ tăng trưởng bùng nổ với quy mô thị trường vượt mốc 20 đến 25 tỷ USD. Cùng với thói quen mua sắm trực tuyến, các phiên phát sóng trực tiếp (livestream) trở thành kênh phân phối đột phá nhờ tính năng tương tác thời gian thực. Thế nhưng, môi trường thương mại số cũng đang bị xâm lấn nghiêm trọng bởi các mạng lưới buôn lậu và hàng giả quy mô lớn.

Khác với các cửa hàng truyền thống chịu sự thanh tra cố định, mô hình bán hàng giả qua livestream sở hữu tính chất phi tập trung, linh hoạt và dễ dàng xóa sạch dấu vết. Lớp màn ẩn danh cho phép các đối tượng vận hành hàng nghìn đơn mỗi ngày mà không cần mở bất kỳ điểm bán công khai nào.

Để tồn tại trên không gian mạng, các phiên bán hàng giả vận hành một tổ hợp thủ đoạn tinh vi nhằm đánh lừa thuật toán kiểm duyệt tự động. Người phát trực tiếp thường nói lái, dùng tiếng lóng hoặc cố tình viết sai chính tả tên các thương hiệu lớn để né tránh bộ lọc từ khóa. Về mặt thị giác, người bán dán băng dính tiệp màu che logo, chỉ quay phom dáng tổng thể hoặc lia máy quay thật nhanh khiến hệ thống kiểm duyệt không đủ thời gian đối soát. Tinh vi hơn, nhiều đối tượng sử dụng sản phẩm chính hãng để trưng bày, thuyết minh chi tiết nhằm tạo dựng lòng tin, nhưng toàn bộ kiện hàng đóng gói gửi đi từ kho sau đó lại là hàng gia công trôi nổi kém chất lượng.

Song song đó, niềm tin của người xem bị thao túng bởi các phần mềm tăng mắt xem ảo và hệ thống bình luận tự động. Khung cảnh mua sắm tấp nập giả tạo kết hợp với đồng hồ đếm ngược và lời hối thúc kho chỉ còn vài suất ưu đãi cuối cùng đã đẩy người xem vào tâm lý sợ bỏ lỡ rồi vội vã chốt đơn. Các mặt hàng nhái được khoác lên những danh xưng mập mờ như hàng xuất dư, hàng nối chuyền, hàng thanh lý hải quan hay hàng tuồn từ xưởng gia công nhằm hợp thức hóa mức giá rẻ bất thường.

Nhằm xóa sạch dấu vết trên hệ thống kiểm soát của sàn số, người bán triệt để hạn chế cho chốt đơn qua giỏ hàng chính thức. Khách hàng được hướng dẫn để lại số điện thoại tại phần bình luận hoặc chuyển sang kênh nhắn tin riêng. Phần mềm tự động sẽ lập tức quét dữ liệu liên hệ để đội ngũ tổng đài gọi điện xác nhận đơn hàng ngoài sàn. Phương thức này vừa giúp đối tượng né tránh sự kiểm tra của sàn, vừa tước bỏ cơ chế giữ tiền bảo đảm của bên thứ ba, khiến người mua mất hoàn toàn quyền khiếu nại hay yêu cầu hoàn tiền khi nhận phải hàng giả.

Hạ tầng logistics ngầm và nghịch lý phòng phát sóng một nơi kho bãi một nẻo

Thực tế đấu tranh của lực lượng chức năng bóc trần sự chia cắt hoàn toàn giữa không gian tiếp thị và địa điểm tập kết hàng hóa. Phòng phát sóng trực tiếp thường được đặt tại các căn hộ cao cấp hoặc văn phòng hiện đại giữa trung tâm đô thị nhằm tạo dựng hình ảnh kinh doanh chuyên nghiệp, đáng tin cậy. Trái lại, các tổng kho cất giữ hàng chục nghìn sản phẩm không rõ nguồn gốc lại nằm cách xa hàng chục, thậm chí hàng trăm cây số, ẩn sâu trong các cụm công nghiệp ngoại thành, nhà kho vùng sâu hoặc khu vực giáp ranh biên giới.

Các tổng kho hàng lậu từng bị triệt phá tại Lào Cai, Gia Lai hay Hà Nội đều có đặc điểm chung là hoạt động khép kín, cửa đóng then cài, không biển hiệu, ngụy trang phía sau các cơ sở kinh doanh hợp pháp khác và trang bị camera giám sát từ xa. Những địa điểm này tuyệt đối không đón tiếp khách mua lẻ mà chỉ vận hành như một trung tâm đóng gói và điều phối bưu phẩm cho các nền tảng số.

Các đường dây hàng giả đã biến doanh nghiệp chuyển phát nhanh tư nhân thành kênh vận chuyển chủ lực. Nhờ ký hợp đồng khối lượng lớn với hàng nghìn bưu kiện xuất kho mỗi ngày, các chuyến xe tải bưu chính ra vào kho liên tục mà không gặp phải rào cản kiểm tra nội dung thực tế bên trong. Hình thức giao hàng thu tiền tận nơi (COD) bị lợi dụng triệt để khi trên nhãn vận đơn luôn cài đặt điều khoản cấm xem hàng hoặc không đồng kiểm. Nhân viên bưu tá chỉ chịu trách nhiệm thu đúng số tiền ghi trên gói hàng nguyên niêm phong. Khi người mua thanh toán tiền mặt, bóc gói hàng và phát hiện hàng giả, nhân viên giao nhận từ chối giải quyết vì đã hoàn tất quy trình vận chuyển, trong khi số tiền COD đã được hệ thống tự động chuyển về tài khoản người bán. Ngay sau đó, tài khoản bán hàng trực tuyến lập tức kích hoạt tính năng chặn cuộc gọi, chặn tin nhắn để cắt đứt liên lạc.

Sự tồn tại dai dẳng của hàng giả trên mạng bắt nguồn từ những khoảng trống giám sát và tâm lý thỏa hiệp. Các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội thu lợi trực tiếp từ hoa hồng và quảng cáo nhưng việc thanh lọc người bán thường chậm trễ do lo ngại ảnh hưởng đến lưu lượng người dùng. Trong khi đó, các đơn vị chuyển phát nhanh chỉ đóng vai trò vận chuyển cơ học theo hợp đồng dân sự mà chưa bị ràng buộc trách nhiệm đối với tính hợp pháp của hàng hóa đóng kín. Vùng xám trách nhiệm liên đới này đã tạo lối thoát cho dòng hàng lậu lưu thông tự do.

Về phía người tiêu dùng, tâm lý chuộng hàng hiệu nhưng chỉ sẵn sàng chi trả mức giá rẻ đã nuôi dưỡng nguồn cung hàng nhái. Đối với những người bị lừa dối, do giá trị từng món hàng qua livestream thường chỉ từ vài chục đến vài trăm nghìn đồng, tâm lý e ngại thủ tục hành chính phức tạp khiến phần lớn nạn nhân chọn cách im lặng, tạo ra vùng an toàn cho các đối tượng tiếp tục trục lợi.

Siết chặt trách nhiệm liên đới và giải pháp phòng ngừa rủi ro cho người tiêu dùng

Trước diễn biến phức tạp, các cơ quan chức năng đang chuyển đổi mạnh mẽ phương thức giám sát từ kiểm tra trực tiếp sang phối hợp công nghệ số. Trọng tâm là việc triển khai Đề án về chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử đến năm 2025 theo Quyết định 319 của Thủ tướng Chính phủ. Dưới sự chỉ đạo của Bộ Công Thương và cơ quan Quản lý thị trường, lực lượng kiểm tra chủ động bám sát dữ liệu livestream và biến động dòng tiền để triệt phá các tổng kho núp bóng mạng lưới bưu chính. Cơ chế hợp tác liên ngành giữa Quản lý thị trường, Công an an ninh mạng và Cơ quan Thuế đang từng bước bẻ gãy chuỗi cung ứng ngầm từ khâu nhập khẩu, lưu kho cho đến thanh toán điện tử.

Hành lang pháp lý cũng được hoàn thiện mang tính bước ngoặt qua Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cùng Nghị định 55 năm 2024. Điểm đột phá là việc gắn trách nhiệm liên đới của đơn vị vận hành nền tảng số trong việc minh bạch hóa thông tin người bán và gỡ bỏ kịp thời các nội dung vi phạm.

Pháp luật cũng quy định rõ trách nhiệm cụ thể đối với người có tầm ảnh hưởng (KOL, KOC) khi tham gia quảng bá hàng hóa qua phát trực tiếp. Người giới thiệu sản phẩm bắt buộc phải đối soát hồ sơ nguồn gốc, chịu trách nhiệm trực tiếp về phát ngôn thương mại và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tiếp tay tiêu thụ hàng giả. Đồng thời, lộ trình định danh điện tử bắt buộc đối với các tài khoản kinh doanh trực tuyến đang được đẩy mạnh nhằm xóa bỏ hoàn toàn tình trạng buôn bán ẩn danh.

Chặn đứng hàng giả từ màn hình livestream đến cửa nhà đòi hỏi một cơ chế quản trị toàn diện: Ràng buộc trách nhiệm pháp lý liên đới của các nền tảng công nghệ và đơn vị vận tải, áp dụng các chế tài kinh tế và hình sự đủ sức răn đe để triệt tiêu động cơ siêu lợi nhuận, đồng thời nâng cao văn hóa tiêu dùng để loại bỏ hoàn toàn nguồn cầu dung dưỡng cho hàng giả trên không gian số.

Thành Nam