Các chuyên gia cho rằng, lợi thế cạnh tranh của ngành cây công nghiệp Việt Nam không còn phụ thuộc chủ yếu vào yếu tố giá như trước đây. Thay vào đó, khả năng đa dạng hóa thị trường, chủ động nguồn cung và nâng cao sức chống chịu của toàn chuỗi giá trị mới là yếu tố quyết định triển vọng tăng trưởng trong giai đoạn tới.
Phụ thuộc thị trường vẫn là điểm nghẽn lớn
Trong nhóm cây công nghiệp xuất khẩu, cao su đang phản ánh rõ nét những thách thức mà ngành phải đối mặt. Dù giá cao su thế giới có thời điểm tăng lên mức cao nhất trong nhiều tháng, hoạt động xuất khẩu vẫn chưa thực sự khởi sắc như kỳ vọng.
Theo đánh giá của các cơ quan quản lý, nhu cầu nhập khẩu tại nhiều thị trường đang có dấu hiệu chững lại, đặc biệt là Trung Quốc – đối tác tiêu thụ cao su lớn nhất của Việt Nam trong nhiều năm qua. Khi giá nguyên liệu tăng nhanh, nhiều doanh nghiệp sản xuất tại nước nhập khẩu có xu hướng trì hoãn mua hàng hoặc chuyển sang tìm kiếm nguồn cung thay thế với giá cạnh tranh hơn.
Điều này khiến thị trường cao su rơi vào tình trạng giá chưa phản ánh đầy đủ sức cầu thực tế. Dù giá bán cải thiện, khối lượng xuất khẩu vẫn chịu áp lực và tăng trưởng chưa tương xứng.
Đáng chú ý, sự phụ thuộc lớn vào một thị trường tiếp tục là rủi ro lớn đối với ngành cao su. Trong nhiều năm, Trung Quốc luôn chiếm tỷ trọng áp đảo trong cơ cấu xuất khẩu. Tuy nhiên, khi nhu cầu từ thị trường này suy giảm hoặc thay đổi chính sách nhập khẩu, toàn ngành lập tức chịu tác động đáng kể.
Không chỉ riêng cao su, tình trạng phụ thuộc vào một số thị trường trọng điểm cũng xuất hiện ở nhiều ngành hàng cây công nghiệp khác. Hồ tiêu đang chứng kiến sự sụt giảm nhập khẩu từ một số đối tác lớn, trong đó có Trung Quốc, khiến tốc độ tăng trưởng xuất khẩu chậm lại.
Trong khi đó, cà phê – mặt hàng từng liên tục lập kỷ lục về giá trong năm 2025 cũng đang bước vào giai đoạn điều chỉnh khi nguồn cung toàn cầu dần cải thiện và hoạt động giao dịch trở nên thận trọng hơn.
Giới phân tích nhận định, trong bối cảnh thương mại quốc tế biến động nhanh, việc phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường sẽ khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước các cú sốc về nhu cầu, chính sách hoặc biến động kinh tế.
Xu hướng mở rộng sang các thị trường mới nổi tại châu Á, Trung Đông, Nam Mỹ hay châu Phi vì vậy đang được xem là hướng đi cần thiết nhằm giảm thiểu rủi ro và tạo dư địa tăng trưởng dài hạn cho các ngành cây công nghiệp.
Nâng sức chống chịu cho toàn chuỗi giá trị
Nếu trước đây bài toán lớn nhất của các doanh nghiệp là biến động giá cả, thì hiện nay những thách thức về nguồn cung và tính bền vững của chuỗi sản xuất đang trở nên rõ nét hơn.
Đối với ngành điều, áp lực lớn nhất hiện nay không nằm ở đầu ra mà đến từ nguồn nguyên liệu đầu vào. Việt Nam vẫn là quốc gia chế biến và xuất khẩu điều nhân hàng đầu thế giới, song phần lớn nguyên liệu phục vụ sản xuất lại phải nhập khẩu từ các quốc gia châu Phi và Campuchia.
Sự phụ thuộc quá lớn vào nguồn nguyên liệu bên ngoài khiến ngành điều đối mặt với nhiều rủi ro khi các nước xuất khẩu bắt đầu đẩy mạnh chế biến sâu trong nước nhằm gia tăng giá trị. Điều này đồng nghĩa nguồn điều thô dành cho các doanh nghiệp Việt Nam có thể bị thu hẹp trong tương lai.
Bên cạnh đó, diện tích điều trong nước đang có xu hướng già hóa, năng suất thấp và chưa được tái canh đồng bộ. Nếu không sớm xây dựng chiến lược phát triển vùng nguyên liệu bền vững, ngành điều sẽ tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và đối mặt với nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh.
Đối với ngành cà phê, thách thức cũng không còn đơn thuần là giá bán. Các thị trường nhập khẩu lớn ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải carbon, sản xuất bền vững và trách nhiệm môi trường.
Tương tự, hồ tiêu và cao su cũng phải thích ứng với các tiêu chuẩn mới liên quan đến phát triển xanh, bảo vệ môi trường và minh bạch chuỗi cung ứng. Đây là những điều kiện đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn duy trì khả năng tiếp cận các thị trường cao cấp.
Theo các chuyên gia, quá trình chuyển đổi này đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của toàn chuỗi giá trị, từ người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến đến các cơ quan quản lý. Việc đầu tư vào vùng nguyên liệu đạt chuẩn, ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc và xây dựng hệ thống quản trị rủi ro sẽ trở thành yếu tố sống còn.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, lợi thế về sản lượng hay giá rẻ đang dần thu hẹp. Thay vào đó, những quốc gia sở hữu chuỗi cung ứng minh bạch, chủ động nguyên liệu và đáp ứng tốt các tiêu chuẩn quốc tế sẽ có nhiều cơ hội hơn để mở rộng thị phần.
Thực tế này cho thấy ngành cây công nghiệp Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi sức chống chịu của toàn hệ thống quan trọng không kém tốc độ tăng trưởng xuất khẩu. Việc giảm phụ thuộc vào một vài thị trường, chủ động nguồn cung nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm sẽ là chìa khóa giúp các ngành hàng vượt qua biến động và duy trì vị thế trên thị trường quốc tế trong những năm tới.
Nam Sơn (t/h)
