Từ vài đơn hàng cá nhân đến những “chợ online” doanh thu hàng trăm tỷ đồng
Chỉ cần gõ cụm từ “hàng xách tay Mỹ”, “hàng xách tay Nhật”, “hàng xách tay Hàn Quốc” trên Facebook, TikTok hoặc các nền tảng mạng xã hội khác, người dùng có thể dễ dàng tìm thấy hàng nghìn tài khoản, hội nhóm và phiên livestream đang hoạt động mỗi ngày.
Các mặt hàng được rao bán rất đa dạng, từ mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, sữa bột, thuốc bổ, đồ gia dụng, thời trang cao cấp cho đến các sản phẩm điện tử. Điểm chung của các gian hàng này là thường không xuất trình được hóa đơn nhập khẩu, chứng từ nguồn gốc hàng hóa hoặc giấy tờ chứng minh chất lượng sản phẩm.
Điều đáng chú ý là quy mô của hoạt động kinh doanh này đã vượt xa khái niệm “xách tay hộ” như trước đây. Nhiều tài khoản sở hữu hàng trăm nghìn người theo dõi, mỗi phiên livestream thu hút hàng chục nghìn lượt xem, doanh thu mỗi ngày lên tới hàng trăm triệu đồng.
Thực tế kiểm tra của lực lượng quản lý thị trường thời gian qua cho thấy, không ít kho hàng quy mô lớn được vận hành phía sau các tài khoản bán hàng online. Hàng hóa được tập kết tại các căn hộ chung cư, nhà riêng hoặc kho thuê ở ngoại thành trước khi phân phối đi nhiều tỉnh, thành phố.
Theo các chuyên gia kinh tế số, khi hoạt động kinh doanh đã diễn ra thường xuyên, liên tục và tạo ra doanh thu lớn thì bản chất không còn là hoạt động mua bán cá nhân mà đã trở thành hoạt động thương mại chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nhiều chủ thể vẫn lợi dụng hình thức “hàng xách tay” để né tránh các quy định về hóa đơn, thuế và kiểm định chất lượng.
“Hàng xách tay” và những rủi ro khó lường
Sức hút lớn nhất của hàng xách tay nằm ở mức giá thấp hơn hàng nhập khẩu chính ngạch. Tuy nhiên, mức giá rẻ này chủ yếu đến từ việc không phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ về thuế, kiểm định chất lượng, công bố sản phẩm và nhiều thủ tục pháp lý khác. Đây cũng chính là nguyên nhân khiến người tiêu dùng phải đối mặt với nhiều rủi ro.
Giữa năm 2025, lực lượng chức năng tại Hà Nội đã phát hiện và thu giữ hàng nghìn sản phẩm mỹ phẩm, thực phẩm chức năng được quảng cáo là hàng ngoại nhập nhưng không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp. Nhiều sản phẩm không thể xác định nguồn gốc xuất xứ, không có đơn vị chịu trách nhiệm về chất lượng tại Việt Nam.
Trong lĩnh vực thực phẩm chức năng, cơ quan chức năng cũng nhiều lần cảnh báo tình trạng sản phẩm được quảng cáo là “xách tay từ Mỹ”, “xách tay từ Nhật Bản”, nhưng thực tế không có bất kỳ giấy tờ nào chứng minh nguồn gốc. Một số trường hợp còn phát hiện sản phẩm giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng hoặc chứa thành phần không đúng như công bố.
Không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng, hàng xách tay không hóa đơn còn tạo ra sự cạnh tranh thiếu lành mạnh đối với các doanh nghiệp nhập khẩu chính ngạch. Trong khi doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ về thuế, kiểm định chất lượng, ghi nhãn hàng hóa và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhiều đối tượng kinh doanh hàng xách tay lại gần như không phải chịu những chi phí này.
Các chuyên gia trong lĩnh vực quản lý thị trường nhận định, người tiêu dùng thường nhìn thấy lợi ích trước mắt là giá rẻ, nhưng ít nhận ra rằng họ đang phải đánh đổi bằng rủi ro rất lớn về chất lượng sản phẩm, quyền lợi bảo hành và an toàn sức khỏe. Nếu xảy ra sự cố, việc truy cứu trách nhiệm của người bán gần như rất khó khăn.
Khoảng trống quản lý trên không gian mạng
Sự phát triển nhanh của các nền tảng số đang khiến công tác quản lý gặp nhiều thách thức. Khác với mô hình kinh doanh truyền thống, người bán hàng online có thể thay đổi tài khoản, địa chỉ kho hàng hoặc phương thức giao dịch chỉ trong thời gian rất ngắn. Nhiều giao dịch được thực hiện thông qua chuyển khoản cá nhân hoặc hình thức thu hộ, khiến việc xác định doanh thu thực tế gặp nhiều khó khăn.
Một thực tế đáng chú ý là không ít người bán sử dụng cùng lúc nhiều tài khoản mạng xã hội và nhiều tài khoản ngân hàng khác nhau để phân tán dòng tiền. Khi có dấu hiệu bị kiểm tra, họ có thể nhanh chóng đóng tài khoản cũ và mở tài khoản mới.
Các phiên livestream bán hàng cũng tạo ra thách thức lớn đối với cơ quan quản lý. Chỉ trong vài giờ phát sóng, hàng nghìn đơn hàng có thể được chốt thành công. Sau khi kết thúc, nội dung livestream có thể bị xóa hoặc ẩn đi, gây khó khăn cho việc thu thập chứng cứ.
Theo đại diện một đơn vị quản lý thương mại điện tử, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định pháp luật mà là tốc độ phát triển của mô hình kinh doanh số nhanh hơn nhiều so với khả năng kiểm soát của các cơ quan chức năng.
Bên cạnh đó, nhiều nền tảng xuyên biên giới đặt máy chủ ở nước ngoài nên việc yêu cầu cung cấp thông tin người bán hoặc phối hợp xử lý vi phạm vẫn còn mất nhiều thời gian.
Cần siết chặt quản lý nhưng không cản trở đổi mới
Thực tế cho thấy, hàng xách tay không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hàng giả hay hàng kém chất lượng. Tuy nhiên, khi hoạt động kinh doanh được tổ chức quy mô lớn mà không có hóa đơn, chứng từ và không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp luật thì nguy cơ phát sinh vi phạm là rất lớn.
Trong bối cảnh Chính phủ đang thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển kinh tế số, yêu cầu đặt ra không phải là hạn chế thương mại điện tử mà là xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với thực tiễn mới.
Nhiều chuyên gia cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng số trong việc xác thực người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch và phối hợp với cơ quan chức năng khi phát hiện vi phạm.
Song song với đó, cần đẩy mạnh kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế, ngân hàng, đơn vị vận chuyển, quản lý thị trường và các sàn thương mại điện tử để kiểm soát dòng tiền, doanh thu và nguồn gốc hàng hóa.
Đặc biệt, việc tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong hoạt động kinh doanh trực tuyến, từ đó nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra.
Ở góc độ người tiêu dùng, giải pháp căn cơ vẫn là nâng cao nhận thức và thay đổi thói quen mua sắm. Mỗi quyết định lựa chọn hàng hóa có hóa đơn, chứng từ rõ ràng không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của chính mình mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và lành mạnh hơn.
Sự phát triển của thương mại điện tử là xu thế tất yếu trong nền kinh tế số. Tuy nhiên, nếu những “chợ online” bán hàng xách tay không hóa đơn tiếp tục tồn tại như một “vùng xám” ngoài tầm kiểm soát, không chỉ ngân sách nhà nước bị thất thu mà quyền lợi người tiêu dùng và sự công bằng của thị trường cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Vì vậy, hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số đang là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm sự phát triển lành mạnh, bền vững của thương mại điện tử trong giai đoạn hiện nay.
Hậu Thạch
