Chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả: Quyết liệt nhưng chưa biết cách đánh?

THCL Năm 2015 ghi nhận những nỗ lực của các lực lượng chức năng trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Song khách quan nhìn lại, kết quả vẫn chưa thực sự đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi nhiều biện pháp và hành động quyết liệt hơn trong thời gian tới.

Nhiều chính sách, pháp luật liên quan đến chống buôn lậu, hàng giả.... chưa được điều chỉnh cho phù hợp

Kết quả còn khiêm tốn

Theo BCĐ 389/QG, trong năm qua, tình hình hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả có nhiều diễn biến mới. Các đối tượng hoạt động tinh vi hơn, thay đổi phương thức, thủ đoạn, tuyến đường, địa bàn hoạt động; chủ yếu là hàng cấm, hàng có thuế suất cao, hàng hóa yêu cầu phải có giấy phép quản lý chuyên ngành, hàng vi phạm về sở hữu trí tuệ, ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng…

Trên tuyến biên giới đường bộ là tình trạng mua bán, vận chuyển trái phép các chất cấm như ma túy, vật liệu nổ, pháo các loại… Hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng như mỹ phẩm, thực phẩm dinh dưỡng, thực phẩm chức năng, đông dược, gia cầm…

Trên tuyến biển, cửa khẩu cảng biển, cảng sông quốc tế, buôn lậu, vận chuyển trái phép than, khoáng sản luôn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát; buôn lậu xăng dầu vẫn tái diễn. Tình trạng buôn lậu mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, đồ điện tử, gia dụng, thiết bị y tế cũ gia tăng phức tạp tại nhiều địa phương. Hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép các mặt hàng thuốc lá điếu gia tăng trên các vùng biển khu vực phía Bắc và Tây Nam…

Tại các cửa khẩu cảng hàng không, bưu điện quốc tế, mặt hàng vi phạm vẫn tập trung chủ yếu vào các loại hàng cấm gọn nhẹ, có giá trị kinh tế cao như ngoại tệ, mỹ phẩm, tân dược, điện thoại di động, máy tính bảng… Đáng chú ý, tình trạng vận chuyển trái phép các loại ma túy, vũ khí, động vật hoang dã diễn biến phức tạp và có chiều hướng gia tăng.

Tại nhiều địa phương, các lực lượng chức năng đã tăng cường kiểm tra, phát hiện, xử lý nhiều vụ việc vi phạm nghiêm trọng liên quan đến sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm sở hữu trí tuệ, vi phạm an toàn vệ sinh thực phẩm. Điển hình, tại Hà Nội, lực lượng công an đã phối hợp với quản lý thị trường kiểm tra, thu giữ khoảng 20 tấn thực phẩm chức năng giả, 37.839 sản phẩm mỹ phẩm không có chứng từ chứng minh nguồn gốc, trên 20 tấn thịt trâu nhập khẩu từ Ấn Độ không có tem, nhãn phụ bằng tiếng Việt theo quy định…

Tình trạng sản xuất, kinh doanh, tiêu thụ hàng hóa không rõ nguồn gốc, các loại hàng “xách tay” (rượu ngoại, thuốc lá điếu ngoại, sản phẩm công nghệ, quần áo, giày dép, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng…) vẫn diễn ra phức tạp tại nhiều địa phương trên cả nước, nhất là tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Mặc dù các bộ, ngành, địa phương đã tích cực chỉ đạo lực lượng chức năng thường xuyên tăng cường phối hợp kiểm tra, xử lý các vụ việc vi phạm, song kết quả vẫn chưa tương xứng với tình hình thực tế.

Trong khi đó, lợi dụng sự thờ ơ, thiếu quan tâm, thậm chí e ngại, từ chối hợp tác với các cơ quan chức năng trong bảo vệ thương hiệu, sản phẩm của các DN, sự thiếu hiểu biết và không được cập nhật kiến thức, thông tin của người tiêu dùng trong phân biệt hàng thật, hàng giả…, các đối tượng đã tìm mọi cách nhập lậu các loại hàng giả mang nhãn mác của Việt Nam hoặc các thương hiệu nổi tiếng của nước ngoài (chủ yếu được sản xuất tại Trung Quốc) có nhu cầu tiêu thụ trong nước cao và tổ chức đưa về các địa phương buôn bán kiếm lời. Từ đó, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe người tiêu dùng, gây thiệt hại không nhỏ uy tín, thương hiệu của các DN.

Biết nhiều nhưng làm ít

Ông Vũ Vinh Phú, nguyên Phó trưởng ban thường trực Ban chỉ đạo Thành phố về chống buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại Hà Nội, Phó ban phòng chống buôn lậu thẳng thắn: “Chống buôn lậu, hàng giả, cần biết “đầu vị” là gì, để từ đó xác định đánh vào cái gì. Không phủ nhận những cố gắng của các lực lượng chức năng, song tôi thấy lâu nay vẫn toàn đánh mơn man ở các vùng quê (lẽ ra, ở các vùng sâu, vùng xa, biên giới hải đảo cần phải chú ý hơn). Gần chục năm nay, chúng ta không tìm ra đầu vị… Lực lượng chức năng bắt được xe chở đường lậu, khi hỏi, lái xe chỉ nói là “chở thuê” hoặc “có người khác đưa cho”, hay “không biết”… Nhưng đến khi báo cáo, lại là “bắt được hàng trăm bao đường” - thật ra, bắt trăm bao này có nghìn bao khác đi. Từ đó, chúng ta không khỏi băn khoăn: Liệu làm thế này, bọn buôn lậu có sợ không? Khi những xe buôn lậu chạy trên đường thì cơ quan chức năng ở đâu, cơ quan hải quan ở đâu?… Ví dụ này cho thấy, vấn đề chống hàng lậu của chúng ta quá kém”.

“Theo tôi, để đánh buôn lậu tận gốc, nhất định phải giao cho lực lượng công an trong năm phải tìm ra bao nhiêu đầu lậu. Chúng ta đang tiếp tục bước vào vết chân cũ của vấn đề buôn lậu. Mặc dù, sau khi thành lập BCĐ 389/QG, hoạt động của các lực lượng chức năng có tích cực hơn, song kết quả đạt được chưa đáng kể.

Thậm chí, vấn đề hàng giả, đặc biệt hàng vi vi phạm an toàn thực phẩm lại đáng báo động hơn, gây hoang mang trong dư luận, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng, làm mất niềm tin trong nhân dân… Chúng ta quyết liệt, nhưng chưa biết cách đánh, hay không muốn đánh, không muốn tìm ra đầu nậu? Bởi vì, phải đánh vào đầu nậu thì mới vỡ ra buôn lậu. Chưa tìm được đối tượng chính để đánh cho nên cứ dai dẳng. Chúng ta mới chỉ bắt vài xe chở hàng buôn lậu, nhưng ông chủ của đầu nậu đang ngồi ở đâu đó chỉ đạo bằng điện thoại. Thậm chí, chúng ta còn không dám thu phương tiện, hay chỉ phạt mấy triệu… là xong”, ông Phú chỉ rõ.

Sản xuất trong nước thấp kém - cũng là một trong những nguyên nhân chính khiến tình trạng buôn lậu, hàng giả càng diễn biến phức tạp. Hàng lậu đang giết hàng Việt, nhưng nếu hàng Việt mạnh lên, sẽ đẩy lùi được hàng lậu là một nguyên lý rất tự nhiên. Đơn cử, tại sao sản xuất bia không có buôn lậu, bởi vì bia Hà Nội, Sài Gòn… chất lượng tốt, giá cả hợp lý. Mặt khác, với nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng về những mặt hàng cao cấp, trong khi sản xuất trong nước chưa đáp ứng được, cơ hội cho hàng lậu, hàng giả là lẽ đương nhiên.

Một vấn đề quan trọng nữa, hãy làm trong sạch đội ngũ cán bộ, bảo đảm thu nhập, chất lượng cuộc sống - sẽ giúp lực lượng chức năng tránh xa được cám dỗ, tiêu cực. Bên cạnh đó, sự phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa các cơ quan trong chống buôn lậu là vấn đề then chốt.

Vai trò của chính quyền địa phương vô cùng quan trọng trong công tác này. “Chúng ta có HĐND các cấp giám sát, có chính quyền chỉ đạo, nhưng tại sao xe buôn lậu vẫn chạy nhong nhong ngoài đường, thậm chí khi bị công an đuổi bắt, chúng còn chạy vào trung tâm thành phố, chạy vào các cửa hàng tiêu thụ (!). Đó phải chăng là “bật đèn xanh” cho buôn lậu?”, ông Phú nghi ngại.

Nhiều chính sách, luật pháp liên quan đến chống buôn lậu, hàng giả… còn chưa được điều chỉnh cho phù hợp. Sự phối hợp không chỉ giữa các lực lượng chức năng trong nước kém hiệu quả, mà rộng hơn là sự phối hợp giữa Việt Nam với các nước láng giềng trong công tác này còn yếu, thậm chí chưa có… là những tồn tại cố hữu.

Những vấn đề trên, có lẽ, phần lớn ai cũng biết, nhưng lại rất ít người làm khiến thực trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả diễn biến ngày càng phức tạp. Làm thế nào để giải quyết vấn nạn này? Câu trả lời chắc đã rõ, song vẫn chờ sự quyết liệt từ Chính phủ và các lực lượng hữu quan.

Thanh Hà (Thương hiệu & Công luận)