Hai lớp dữ liệu, hai chức năng khác nhau
Đợt mưa lớn từ ngày 6 đến 11/10/2026 một lần nữa đặt ra yêu cầu chủ động nhận diện nguy cơ ngập tại các khu dân cư, tuyến giao thông và công trình hạ tầng ở Đà Nẵng. Trong những tình huống mưa diễn biến nhanh, thông tin nơi nào có thể ngập, ngập đến mức nào và cần ứng phó ra sao có ý nghĩa không kém việc xử lý điểm ngập khi đã xuất hiện.
Trước đợt mưa này, Sở Xây dựng đã phối hợp với các đơn vị liên quan bước đầu xây dựng bản đồ ngập lụt khu vực trung tâm thành phố theo các kịch bản mưa. Bốn mức cường độ được sử dụng gồm 56, 72, 115 và 135 mm/giờ, tương ứng với những chu kỳ lặp lại thống kê khác nhau. Mô hình còn tính đến điều kiện bất lợi về mực nước sông, thủy triều để xác định phạm vi và độ sâu ngập có thể xảy ra.
Điểm cần làm rõ là Đà Nẵng đã có bản đồ theo dõi mưa, ngập trực tuyến trên nền tảng Danang Smart City. Hệ thống này cung cấp thông tin quan trắc và tình trạng ngập từ mạng lưới thiết bị, hỗ trợ người dân theo dõi diễn biến hiện tại. Còn bản đồ theo kịch bản là sản phẩm mô phỏng nguy cơ trong các điều kiện đầu vào giả định. Hai loại dữ liệu bổ trợ cho nhau, nhưng không thể đánh đồng.
Biết một vị trí đang ngập là thông tin hiện trạng; dự tính vị trí đó có thể ngập sâu khi mưa đạt một ngưỡng nhất định là thông tin về nguy cơ. Từ mô phỏng nguy cơ đến dự báo chính xác cho một trận mưa cụ thể vẫn cần thêm quan trắc, cập nhật và kiểm định mô hình. Nếu nhầm lẫn các cấp độ thông tin, người sử dụng có thể đặt kỳ vọng vượt quá khả năng thực tế của hệ thống.
Kiểm chứng phải chỉ ra cả điểm đúng lẫn điểm sai
Trong ứng dụng phòng, chống ngập, bản đồ có nhiều vùng màu và chi tiết kỹ thuật chưa đủ để chứng minh chất lượng dự báo. Thước đo quan trọng hơn là mức độ phù hợp giữa kết quả mô phỏng và những gì được ghi nhận tại thực địa.
Sở Xây dựng định hướng ưu tiên kiểm chứng tại khu vực trung tâm, các khu dân cư thấp trũng trên đường Mẹ Suốt và khu vực cầu Bà Xí, phường Hòa Khánh. Đây là bước cần thiết, bởi mỗi trận mưa thực tế đều cung cấp thêm dữ liệu để đánh giá độ tin cậy của mô hình.
Việc đối chiếu cần thực hiện trên nhiều chỉ tiêu: Lượng mưa theo đúng thời đoạn, phạm vi ngập, độ sâu nước, thời điểm bắt đầu ngập và thời gian nước rút. Những chỉ tiêu ấy phải được xem xét cùng mực nước sông, triều và trạng thái vận hành hệ thống thoát nước. Không thể lấy tổng lượng mưa cả ngày so trực tiếp với một kịch bản tính theo mm/giờ rồi kết luận mô hình đúng hay sai.
Đặc biệt, cần lưu lại cả những điểm mô hình dự tính ngập nhưng thực tế không ngập, cũng như những nơi bất ngờ xuất hiện ngập sâu. Chênh lệch là căn cứ để kiểm tra dữ liệu địa hình, khả năng tiêu thoát nước và các giả định tính toán, chứ không nên bị lược bỏ khỏi báo cáo đánh giá.
Không gian đô thị tiếp tục thay đổi khi có công trình giao thông, khu dân cư mới hoặc hệ thống thoát nước được cải tạo. Vì vậy, bản đồ cần được cập nhật sau những biến động đáng kể. Việc mở rộng mô phỏng đến Hội An, Tam Kỳ cũng phải dựa trên địa hình và đặc điểm thủy văn riêng, thay vì áp dụng cơ học kết quả của khu vực trung tâm. 
Cảnh báo phải đến đúng nơi, đủ sớm và có người thực hiện
Giá trị cuối cùng của bản đồ không nằm trên màn hình điều hành mà ở những quyết định được đưa ra trước khi nguy hiểm xảy đến. Trong công tác chuẩn bị ứng phó, Sở Xây dựng đã đề nghị địa phương và đơn vị thoát nước ưu tiên bố trí lực lượng, bơm di động tại các điểm xung yếu được xác định trên bản đồ theo cường độ mưa dự báo.
Với kịch bản mưa lớn cực đoan từ 115 mm/giờ trở lên, địa phương được yêu cầu nhận diện những nơi có nguy cơ ngập sâu khoảng một mét trở lên, cảnh báo để người dân kê cao tài sản, ngắt nguồn điện và chuẩn bị sơ tán khi cần. Đây là bước chuyển đáng chú ý từ dữ liệu kỹ thuật sang nhiệm vụ ứng phó cụ thể.
Dẫu vậy, một cảnh báo có ích cần trả lời được những câu hỏi rất gần với đời sống: Khu phố nào có nguy cơ ngập; tuyến đường nào cần tránh; cảnh báo sẽ đến trước bao lâu; ai có trách nhiệm kiểm tra và hỗ trợ hộ dân dễ bị tổn thương? Nếu bản đồ mới chỉ phục vụ cán bộ chuyên môn mà thông tin chưa đến được từng khu vực chịu rủi ro, giá trị phòng ngừa vẫn bị hạn chế.
Một quy trình điều hành hiệu quả nên phân định rõ việc tiếp nhận dữ liệu, xác minh nguy cơ, quyết định cảnh báo, tổ chức giao thông và hỗ trợ người dân. Thông tin trên ứng dụng số cũng cần được bổ sung bằng truyền thanh cơ sở, thông báo tại khu dân cư và lực lượng trực tiếp, nhất là khi mất điện hoặc gián đoạn kết nối trong mưa bão.
Cảnh báo sớm không đồng nghĩa cảnh báo càng nhiều càng tốt. Nếu phát đi quá muộn, người dân không kịp ứng phó; nếu liên tục phát đi nhưng không sát thực tế, sự tin cậy sẽ suy giảm. Vì vậy, thời gian cảnh báo trước, tỷ lệ cảnh báo phù hợp với thực tế và mức độ tiếp cận của người dân đều cần được theo dõi trong quá trình vận hành.
Dữ liệu ngập cũng phải phục vụ quyết định đầu tư
Bản đồ đã được kiểm chứng còn có thể trở thành cơ sở xem xét thứ tự ưu tiên cải tạo cống, kênh thoát nước, trạm bơm và các khu vực trũng thấp. Những nơi thường xuyên ngập nặng qua nhiều trận mưa cần được phân tích cùng khả năng tiêu thoát nước và mức độ ảnh hưởng đến dân cư, giao thông để lựa chọn giải pháp phù hợp.
Khi một công trình chống ngập hoàn thành, dữ liệu trước và sau đầu tư có thể hỗ trợ đánh giá hiệu quả. Việc so sánh phải đặt trong những điều kiện mưa và mực nước tương đồng; không thể dựa vào một trận mưa nhỏ không gây ngập để khẳng định nguy cơ đã được giải quyết triệt để.
Ứng dụng bản đồ theo kịch bản là hướng đi có cơ sở, nhưng công nghệ không thay thế được năng lực thoát nước của hạ tầng. Điều Đà Nẵng cần theo đuổi là một chu trình khép kín: Mô phỏng nguy cơ, đo đạc thực tế, hiệu chỉnh dữ liệu, phát cảnh báo và đánh giá kết quả ứng phó. Khi mỗi vòng kiểm chứng giúp giảm sai lệch và mỗi cảnh báo dẫn tới hành động rõ ràng, bản đồ mới thực sự trở thành công cụ bảo vệ đô thị và người dân.
Đình Lương
