Đặc khu Cồn Cỏ - Quảng Trị: Làm gì để đảo nhỏ tạo ra giá trị lớn?

Một “đảo nhỏ” trong hệ thống 13 đặc khu

Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành và cả nước có 13 đặc khu. Cồn Cỏ thuộc tỉnh Quảng Trị, được hình thành trên cơ sở huyện đảo Cồn Cỏ trước đây. Theo hướng dẫn tổ chức chính quyền địa phương, Cồn Cỏ cùng Bạch Long Vĩ, Trường Sa và Hoàng Sa thuộc nhóm đặc khu có dân số thường trú dưới 1.000 người – một đặc điểm cho thấy quy mô dân cư rất khác so với những đặc khu lớn như: Phú Quốc, Vân Đồn hay Cát Hải.

Cồn Cỏ nằm cách đất liền khoảng 17 hải lý về phía Đông, diện tích khoảng 2,3 km². Quy mô nhỏ chính là giới hạn vật lý đầu tiên của phát triển: Quỹ đất hữu hạn, khả năng mở rộng hạ tầng có giới hạn, hệ sinh thái nhạy cảm và chi phí cung ứng dịch vụ từ đất liền cao hơn. Nhưng nếu nhìn theo chiều ngược lại, chính sự nhỏ bé ấy lại tạo ra lợi thế hiếm có: Một không gian đủ nhỏ để quản trị chặt, đủ đặc biệt để xây dựng thương hiệu và đủ nguyên sơ để theo đuổi mô hình phát triển khác với du lịch đại trà.

Tháng 8/2026, Cồn Cỏ đã tổ chức thẩm định nhiệm vụ Quy hoạch chung đặc khu đến năm 2050. Yêu cầu được đặt ra là khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế và sử dụng hiệu quả quỹ đất hiện có, đồng thời bảo đảm định hướng phát triển bền vững. Đây là thời điểm phù hợp để trả lời một câu hỏi lớn hơn quy hoạch mặt bằng: Cồn Cỏ muốn trở thành một đặc khu tầm vóc như thế nào trong 20–25 năm tới?

Khác biệt của Cồn Cỏ không nằm ở quy mô

Nếu cạnh tranh bằng diện tích, dân số, lượng phòng lưu trú hay số khách, Cồn Cỏ khó có lợi thế. Giá trị khác biệt của đảo nằm ở sự kết hợp của ba lớp tài nguyên: Vị trí chiến lược, sinh thái biển – rừng và lịch sử.

Theo thông tin của cơ quan văn hóa – du lịch tỉnh Quảng Trị, Cồn Cỏ có hệ sinh thái biển đa dạng, rạn san hô phong phú và cảnh quan còn tương đối nguyên sơ. Khu bảo tồn biển quanh đảo rộng khoảng 4.500 ha; trên đảo, rừng tự nhiên chiếm tỷ lệ lớn. Cùng với đó là hệ thống di tích, chứng tích chiến tranh, cột cờ, hầm quân y, nhà truyền thống, đài tưởng niệm và những địa chỉ gắn với lịch sử bảo vệ đảo.

Ba lớp tài nguyên ấy tạo điều kiện cho Cồn Cỏ phát triển một loại sản phẩm mà nhiều điểm đến đông khách khó giữ được: Trải nghiệm đảo tiền tiêu trong một hệ sinh thái được bảo tồn. Khách thập phương đến đây không chỉ để tắm biển. Họ có thể tìm hiểu lịch sử, đi bộ dưới tán rừng, quan sát sinh thái, lặn ngắm san hô, trải nghiệm đời sống cư dân và sử dụng sản phẩm bản địa.

Thực tế du lịch đã hình thành một nền tảng ban đầu. Năm 2025, Cồn Cỏ đón hơn 9.000 lượt khách, doanh thu du lịch – dịch vụ trên 13 tỷ đồng. Năm 2026, đặc khu đặt mục tiêu trên 12.000 lượt khách và doanh thu trên 18 tỷ đồng. Cảng du lịch Cửa Việt - Cồn Cỏ đã được đưa vào hoạt động với tổng mức đầu tư trên 61 tỷ đồng, tạo thêm điều kiện kết nối khách từ đất liền ra đảo.

Nhưng các con số này cũng đặt ra câu hỏi: Cồn Cỏ cần tăng khách đến mức nào? Với một đảo chỉ hơn 2 km², tăng trưởng bằng số lượng vô hạn không thể là đáp án.

Điểm nghẽn không chỉ là tàu ra đảo

Điểm nghẽn dễ nhìn thấy nhất của du lịch Cồn Cỏ là giao thông phụ thuộc thời tiết. Năm 2025, thời tiết bất thường và bão đến sớm đã làm rút ngắn mùa du lịch. Chính địa phương cũng đặt vấn đề xây dựng lịch tàu vận chuyển hành khách theo tuyến cố định và nghiên cứu thêm tuyến Nhật Lệ – Cồn Cỏ.

Tuy nhiên, giao thông chỉ là một phần. Trên đảo hiện có 14 cơ sở lưu trú, sức tiếp nhận khoảng 300 khách/lượt. Cơ quan quản lý du lịch yêu cầu tiếp tục chuẩn hóa lưu trú, vệ sinh môi trường, nhà vệ sinh công cộng, điểm trải nghiệm và quản lý tour tuyến. Điều này cho thấy “nút thắt” nằm ở cả chuỗi dịch vụ chứ không chỉ ở chuyến tàu.

Một vấn đề khác quan trọng hơn là sức chịu tải. Nếu lượng khách tăng nhanh hơn khả năng xử lý nước thải, rác thải, nước ngọt, điện, giao thông nội đảo và năng lực bảo vệ hệ sinh thái, chính tài nguyên tạo nên sức hút của Cồn Cỏ có thể bị bào mòn. Bài toán phát triển vì vậy phải đảo chiều: Trước khi hỏi có thể đón bao nhiêu khách, cần xác định đảo chịu được bao nhiêu khách trong từng thời điểm mà không làm suy giảm môi trường và chất lượng trải nghiệm.

Đây cũng là lý do Cồn Cỏ cần một chỉ số “sức chứa” rõ ràng trong quy hoạch đến năm 2050: Sức chứa du lịch theo ngày và theo mùa; sức chứa lưu trú; khả năng cung cấp nước, điện; năng lực thu gom – xử lý rác, nước thải; và ngưỡng tác động chấp nhận được đối với rạn san hô, rừng tự nhiên và vùng bảo tồn biển.

Mô hình phù hợp: Đảo nhỏ – giá trị cao – phát triển xanh

Cồn Cỏ không cần trở thành một phiên bản thu nhỏ của những đảo du lịch lớn. Mô hình phù hợp hơn là “đảo nhỏ – giá trị cao – phát triển xanh – giới hạn sức chứa”.

“Giá trị cao” trước hết không đồng nghĩa với giá dịch vụ cao. Đó là giá trị tạo ra trên mỗi lượt khách và giá trị giữ lại cho cộng đồng địa phương. Thay vì chạy theo khách đông, có thể ưu tiên nhóm khách lưu trú lâu hơn, chi tiêu cho trải nghiệm sinh thái, lịch sử, nghiên cứu, giáo dục, ẩm thực và sản phẩm bản địa. Một khách ở lại hai ngày, sử dụng nhiều dịch vụ địa phương và hiểu hơn về giá trị của đảo có thể đem lại hiệu quả tốt hơn nhiều khách đi – về trong vài giờ.

“Phát triển xanh” phải trở thành tiêu chuẩn đầu tư chứ không chỉ là khẩu hiệu. Công trình lưu trú cần nhỏ gọn, tiết kiệm năng lượng và nước; hạn chế bê tông hóa cảnh quan; giảm nhựa dùng một lần; phân loại và đưa chất thải khó xử lý về đất liền; ưu tiên phương tiện điện; kiểm soát hoạt động tại vùng san hô và khu bảo tồn. Những yêu cầu này có thể làm chi phí đầu tư ban đầu cao hơn, nhưng lại bảo vệ tài sản lớn nhất của Cồn Cỏ: Môi trường.

“Giới hạn sức chứa” cũng đồng nghĩa với việc phải biết nói không với dự án không phù hợp. Quỹ đất nhỏ không cho phép thử sai quá nhiều. Một dự án chiếm vị trí đẹp nhưng tạo giá trị thấp, tiêu tốn nước – năng lượng hoặc phá vỡ cảnh quan có thể làm mất cơ hội của nhiều thế hệ về sau.

Ở chiều ngược lại, quy mô nhỏ tạo điều kiện để Cồn Cỏ thử nghiệm những mô hình quản trị mới: Đặt chỗ số cho tàu và điểm tham quan; vé điện tử; bản đồ số; kiểm soát lượng khách theo ngày; giám sát môi trường; công khai dữ liệu sức chứa; truy xuất nguồn gốc sản vật biển. Nếu làm tốt, “đảo thông minh” ở Cồn Cỏ không cần bắt đầu bằng những hệ thống đắt tiền mà bằng dữ liệu đủ tốt để quản trị từng dòng khách, dòng rác, dòng nước và từng điểm tài nguyên.

Quy hoạch 2050 cần trả lời câu hỏi về giá trị, không chỉ về đất

Cồn Cỏ đang ở một thời điểm quan trọng. Nhiệm vụ Quy hoạch chung đến năm 2050 đang được hoàn thiện; địa phương đồng thời xác định du lịch – dịch vụ là lĩnh vực trọng tâm và tiếp tục đầu tư hạ tầng. Điều cần tránh là để quy hoạch trở thành phép cộng của các công trình.

Một quy hoạch có chiều sâu nên xác định trước “ngưỡng phát triển” của đảo, sau đó mới phân bổ đất và dự án. Khu nào tuyệt đối bảo tồn? Khu nào được lưu trú? Bao nhiêu phòng là phù hợp? Mỗi ngày tối đa bao nhiêu khách? Loại hình đầu tư nào được ưu tiên? Hệ thống nước, điện, chất thải phải đạt mức nào trước khi tăng công suất du lịch? Những câu hỏi này quan trọng không kém vị trí xây một khách sạn hay một bến tàu.

Cùng với du lịch, sinh kế người dân phải trở thành một phần của mô hình. Hàu, ốc, rong nho, nước mắm, cá khô, dược liệu và những sản phẩm đặc trưng của đảo chỉ thực sự có giá trị khi được khai thác trong giới hạn bền vững, chuẩn hóa chất lượng, kể được câu chuyện nguồn gốc và kết nối trực tiếp với trải nghiệm du lịch. Khi đó, một phần chi tiêu của du khách sẽ ở lại với cư dân thay vì chỉ đi qua đảo.

Cồn Cỏ nhỏ về diện tích nhưng không nhỏ về vị trí và giá trị. Chính vì nhỏ, đảo càng không có dư địa cho cách phát triển “lấy số lượng bù chất lượng”. Lợi thế của Cồn Cỏ nằm ở điều ngược lại: Ít nhưng đặc sắc; nhỏ nhưng quản trị tốt; khai thác nhưng phải bảo tồn; tăng trưởng nhưng không vượt sức chịu tải.

Nếu Quy hoạch chung đến năm 2050 thiết lập được nguyên tắc đó ngay từ đầu, Cồn Cỏ có cơ hội trở thành một trường hợp đặc biệt đáng chú ý trong 13 đặc khu của Việt Nam: Không phải đặc khu phát triển lớn nhất, mà là một đặc khu biết biến giới hạn tự nhiên thành lợi thế cạnh tranh và biến từng đơn vị tài nguyên hữu hạn thành giá trị bền vững.

Đình Lương