Hơn 6 triệu hộ kinh doanh đang gồng mình giữa áp lực thị trường và chi phí tuân thủ
Theo số liệu thống kê đến đầu năm 2026, cả nước hiện có hơn 6 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, tạo sinh kế cho khoảng 10 triệu lao động. Không chỉ đóng vai trò là “bệ đỡ” an sinh xã hội, khu vực này còn đóng góp khoảng 33.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước trong tổng thu 484.000 tỷ đồng từ khu vực ngoài quốc doanh.
Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng ấy là một thực tế đáng lo ngại khi nhiều hộ kinh doanh đang rơi vào trạng thái cầm cự sau những biến động kéo dài của thị trường.
Kết quả khảo sát do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026 trên hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy bức tranh kinh doanh đang phủ gam màu trầm. Có tới 81,5% hộ ghi nhận doanh thu sụt giảm, trong khi 75,4% cho biết lượng khách hàng giảm mạnh do sức mua thị trường đi xuống.
Dù phần lớn hộ vẫn duy trì hoạt động, nhưng lợi nhuận gần như chỉ ở mức tối thiểu. Khoảng 73,7% số hộ được khảo sát cho biết chỉ “lãi rất ít”, gần 13% hòa vốn và khoảng 12% đang thua lỗ. Biên lợi nhuận mỏng khiến nhiều hộ không còn khả năng tích lũy vốn để tái đầu tư hoặc chống chịu trước các cú sốc từ thị trường.
Điều đáng chú ý là tâm lý phòng thủ đang bao trùm khu vực kinh tế hộ. Khi được hỏi về kế hoạch trong hai năm tới, có tới 61% hộ kinh doanh lựa chọn duy trì hoạt động cầm chừng, 33% muốn thu hẹp quy mô và chưa tới 2% có ý định mở rộng kinh doanh. Đây là tín hiệu cho thấy sức bật của khu vực kinh tế này đang suy giảm đáng kể.
Trong bối cảnh sức mua giảm và chi phí đầu vào liên tục tăng, nhiều người cho rằng khó khăn lớn nhất của hộ kinh doanh là vốn hoặc thị trường. Tuy nhiên, kết quả khảo sát của VCCI lại cho thấy rào cản pháp lý mới là áp lực lớn nhất hiện nay.
Có tới 73,3% hộ kinh doanh cho rằng các quy định pháp luật và thủ tục hành chính là trở ngại lớn nhất đối với hoạt động kinh doanh, cao hơn cả áp lực thị trường. Gần 40% số hộ được khảo sát cho biết họ thường xuyên cảm thấy lo lắng trước nghĩa vụ tuân thủ các quy định mới.
Một trong những nguyên nhân khiến hộ kinh doanh gặp khó là khoảng cách giữa chính sách và khả năng tiếp cận thực tế. Các quy định liên quan đến hóa đơn điện tử, ngưỡng chịu thuế hay kê khai tài chính liên tục thay đổi khiến nhiều hộ không theo kịp.
Khảo sát cho thấy chỉ 13,9% hộ kinh doanh thực sự hiểu rõ các quy định mới áp dụng từ đầu năm 2026, trong khi hơn 33% chỉ nắm thông tin ở mức “nghe nói”. Khi chính sách không được truyền tải đầy đủ và dễ hiểu, việc thực thi hiệu quả gần như là điều khó đạt được.
Không ít chủ hộ thừa nhận họ đang “quay cuồng” với các thủ tục kỹ thuật. Có tới 71,2% gặp khó khăn khi thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử; 67,6% lúng túng trong việc hạch toán chi phí được trừ; 66,8% không theo kịp các thay đổi chính sách và gần một nửa gặp trở ngại ngay từ khâu lấy hóa đơn đầu vào.
Một nghịch lý cũng đang hiện hữu: hộ kinh doanh càng phát triển thì áp lực tuân thủ càng lớn. Ở nhóm doanh thu cao, thời gian và chi phí dành cho các thủ tục pháp lý tăng nhanh hơn khả năng thích ứng của họ. Điều này khiến nhiều hộ lựa chọn “không lớn nữa” để tránh phát sinh thêm nghĩa vụ và rủi ro.
Muốn đạt mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp, cần một hệ thống “dễ thở” hơn cho kinh tế hộ
Mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 được xem là thách thức lớn nếu môi trường pháp lý chưa thực sự tạo động lực cho hộ kinh doanh chuyển đổi mô hình. Theo khảo sát, chỉ 15,6% hộ có ý định lên doanh nghiệp, trong khi hơn 84% chưa có kế hoạch hoặc không muốn chuyển đổi.
Lý do khiến nhiều hộ e ngại không nằm ở năng lực kinh doanh, mà xuất phát từ nỗi lo về thủ tục và chi phí phát sinh. Có tới 93,4% hộ lo ngại thủ tục thuế sẽ phức tạp hơn; 91,7% sợ quy định kế toán rườm rà; hơn 91% e ngại gánh nặng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và gần 89% lo bị thanh tra, kiểm tra thường xuyên hơn khi trở thành doanh nghiệp.
Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng thay vì siết chặt quản lý bằng thêm các tầng nấc thủ tục, điều cần thiết hơn là xây dựng một hệ thống dễ tuân thủ, minh bạch và có tính hỗ trợ cao hơn đối với hộ kinh doanh.
Việc đơn giản hóa quy trình kê khai, tăng cường hướng dẫn trực tiếp, hỗ trợ chuyển đổi số và ổn định chính sách trong dài hạn sẽ giúp hộ kinh doanh giảm áp lực tâm lý, yên tâm đầu tư và mở rộng hoạt động.
Hộ kinh doanh không phải khu vực bên lề mà chính là “mạch máu” của nền kinh tế đời sống. Khi hàng triệu hộ vẫn còn loay hoay với các rào cản pháp lý, mục tiêu phát triển doanh nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng bền vững sẽ khó đạt được như kỳ vọng.
Nam Sơn
