Theo thỏa thuận mới được các bộ trưởng kinh tế EU thông qua, việc tạm ngừng áp dụng CBAM sẽ chỉ được xem xét trong những trường hợp đặc biệt với các tiêu chí chặt chẽ hơn nhiều so với đề xuất ban đầu của Ủy ban châu Âu. Đây được xem là bước đi nhằm bảo vệ niềm tin của giới đầu tư vào các dự án chuyển đổi xanh và công nghệ phát thải thấp đang được triển khai trên toàn khối.
CBAM là một trong những công cụ trọng tâm trong chiến lược giảm phát thải của EU. Cơ chế này yêu cầu các nhà nhập khẩu phải trả chi phí carbon tương ứng với lượng khí thải phát sinh trong quá trình sản xuất hàng hóa tại nước xuất khẩu. Những ngành chịu tác động trước mắt bao gồm thép, xi măng, phân bón, nhôm và một số lĩnh vực công nghiệp có cường độ phát thải lớn.
Mục tiêu của chính sách là ngăn chặn tình trạng “rò rỉ carbon”, khi các doanh nghiệp chuyển hoạt động sản xuất sang những quốc gia có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn nhằm giảm chi phí. Đồng thời, CBAM cũng giúp tạo sân chơi bình đẳng giữa doanh nghiệp trong EU và các nhà sản xuất bên ngoài khối.
Trước đó, Ủy ban châu Âu từng đề xuất cơ chế linh hoạt cho phép tạm đình chỉ CBAM trong trường hợp thị trường xuất hiện biến động giá bất thường. Tuy nhiên, nhiều quốc gia thành viên cùng cộng đồng doanh nghiệp đã bày tỏ lo ngại rằng việc nới lỏng quá mức có thể làm suy yếu hiệu quả của chính sách và tạo ra sự thiếu chắc chắn đối với các khoản đầu tư xanh.
Theo thỏa thuận vừa đạt được, EU chỉ xem xét khả năng tạm hoãn CBAM khi giá của mặt hàng liên quan tăng trên 50% trong ít nhất sáu tháng liên tiếp so với mức trung bình của 10 năm trước đó. Điều kiện này được đánh giá là đủ nghiêm ngặt để bảo đảm cơ chế miễn trừ không bị lạm dụng và chỉ áp dụng trong các tình huống thực sự đặc biệt.
Bên cạnh việc siết chặt điều kiện miễn trừ, EU cũng đang thảo luận kế hoạch mở rộng phạm vi áp dụng CBAM sang nhiều nhóm sản phẩm mới. Một số đề xuất hiện nay đề cập đến việc bổ sung các mặt hàng công nghiệp chế tạo, thiết bị gia dụng và linh kiện ô tô vào danh mục chịu điều chỉnh của cơ chế carbon biên giới.
Nếu được thông qua, phạm vi tác động của CBAM sẽ không còn giới hạn ở các ngành nguyên liệu cơ bản mà lan rộng sang nhiều lĩnh vực sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp xuất khẩu trên toàn cầu sẽ phải đối mặt với yêu cầu ngày càng khắt khe về minh bạch phát thải và quản trị môi trường.
Đối với các nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Việt Nam, những diễn biến mới từ EU mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thị trường châu Âu hiện là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, trong khi nhiều ngành hàng chủ lực như thép, vật liệu xây dựng, cơ khí và công nghiệp hỗ trợ đều có khả năng chịu ảnh hưởng từ các quy định carbon mới.
Các chuyên gia cho rằng việc EU duy trì lập trường cứng rắn với CBAM cho thấy xu hướng thương mại xanh đang trở thành tiêu chuẩn lâu dài thay vì biện pháp mang tính tạm thời. Do đó, doanh nghiệp không thể chỉ tập trung vào năng lực sản xuất hay lợi thế chi phí, mà cần đầu tư mạnh hơn vào công nghệ sạch, kiểm kê phát thải và hệ thống truy xuất dữ liệu môi trường.
Trong bối cảnh các quốc gia phát triển ngày càng lồng ghép mục tiêu khí hậu vào chính sách thương mại, năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn phát thải sẽ trở thành yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Việc EU siết điều kiện miễn trừ CBAM không chỉ là thay đổi về mặt chính sách, mà còn là lời nhắc nhở rằng quá trình chuyển đổi xanh đang bước sang giai đoạn thực thi quyết liệt hơn, với tác động ngày càng sâu rộng tới chuỗi cung ứng toàn cầu.
Minh Thành (t/h)
