Độ trễ chi phí lan tỏa trong chuỗi cung ứng
Thực tế ghi nhận tại nhiều địa bàn cho thấy giá các mặt hàng ăn uống phổ biến như bún, phở, cơm bình dân, nước giải khát… vẫn duy trì ở mức đã tăng từ trước. Không ít hộ kinh doanh cho biết họ chưa thể điều chỉnh giá ngay, dù chi phí xăng dầu đã giảm đáng kể.
Nguyên nhân đầu tiên đến từ cấu trúc chi phí. Trong tổng giá thành của một sản phẩm hoặc dịch vụ, xăng dầu thường chỉ chiếm tỷ trọng trực tiếp tương đối nhỏ, dao động khoảng 5–10%. Tuy nhiên, tác động gián tiếp thông qua vận chuyển, logistics và phân phối lại có thể chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều, lên tới 20–30%.
Điều này đồng nghĩa với việc khi giá xăng dầu giảm, tác động tích cực sẽ không lan tỏa ngay lập tức mà cần thời gian “thẩm thấu” qua từng khâu của chuỗi cung ứng. Từ vận chuyển nguyên liệu, sản xuất, lưu kho đến phân phối, mỗi mắt xích đều có độ trễ riêng, khiến giá bán lẻ không thể điều chỉnh đồng loạt trong thời gian ngắn.
Bên cạnh đó, yếu tố tồn kho cũng đóng vai trò quan trọng. Nhiều hộ kinh doanh và doanh nghiệp vẫn đang sử dụng nguyên liệu được nhập vào thời điểm giá cao trước đó. Do vậy, họ buộc phải duy trì mức giá bán cũ để đảm bảo bù đắp chi phí, ít nhất cho đến khi lượng hàng tồn được tiêu thụ hết.
Không chỉ vậy, một số chi phí khác như gas, điện, bao bì, nhân công… vẫn chưa có dấu hiệu giảm tương ứng. Điều này khiến tổng chi phí đầu vào chưa thực sự hạ nhiệt, dù giá xăng dầu đã điều chỉnh đi xuống.
Tâm lý giữ giá và yếu tố cung – cầu chi phối
Ngoài yếu tố chi phí, tâm lý thị trường cũng là nguyên nhân khiến giá bán lẻ chậm điều chỉnh. Nhiều tiểu thương và chủ quán ăn lo ngại giá xăng dầu có thể biến động trở lại, đặc biệt trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Vì vậy, họ lựa chọn giữ giá thay vì điều chỉnh giảm rồi lại phải tăng trở lại trong thời gian ngắn.
Việc thay đổi giá bán cũng không đơn giản như nhiều người nghĩ. Với các cửa hàng, quán ăn, mỗi lần điều chỉnh giá đều kéo theo chi phí vận hành như in lại menu, cập nhật hệ thống, thông báo tới khách hàng… Những chi phí này khiến nhiều hộ kinh doanh cân nhắc kỹ trước khi đưa ra quyết định giảm giá.
Ở góc độ kinh tế thị trường, giá cả không chỉ phụ thuộc vào chi phí mà còn chịu tác động mạnh từ cung – cầu. Khi nhu cầu tiêu dùng vẫn ổn định và người mua chấp nhận mức giá hiện tại, động lực để giảm giá sẽ không thực sự rõ ràng.
Số liệu kinh tế cho thấy trong quý I/2026, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) vẫn tăng so với cùng kỳ, đặc biệt ở nhóm hàng ăn uống và dịch vụ. Điều này phản ánh áp lực chi phí tích tụ từ giai đoạn trước vẫn đang “neo” trong mặt bằng giá hiện tại.
Theo các chuyên gia, hiện tượng “giá tăng nhanh nhưng giảm chậm” là đặc điểm phổ biến của nhiều thị trường. Khi chi phí đầu vào tăng, giá bán thường được điều chỉnh gần như ngay lập tức để bảo vệ biên lợi nhuận. Ngược lại, khi chi phí giảm, doanh nghiệp và hộ kinh doanh thường có xu hướng quan sát thêm trước khi điều chỉnh, nhằm tránh rủi ro và tối ưu lợi nhuận.
Độ trễ trong điều chỉnh giá thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy theo ngành hàng và mức độ cạnh tranh. Những lĩnh vực có tính cạnh tranh cao, minh bạch về giá thường sẽ điều chỉnh nhanh hơn, trong khi các ngành dịch vụ nhỏ lẻ, phân tán có xu hướng chậm hơn.
Về dài hạn, nếu xu hướng giảm của giá xăng dầu và các chi phí đầu vào khác được duy trì, áp lực giảm giá bán lẻ sẽ gia tăng. Khi đó, thị trường có thể bước vào giai đoạn điều chỉnh mới, nơi giá cả phản ánh rõ hơn xu hướng chi phí.
Tuy nhiên, quá trình này sẽ không diễn ra tức thì, mà theo nhịp chậm và có chọn lọc. Người tiêu dùng vì vậy cần thêm thời gian để cảm nhận rõ tác động tích cực từ việc giá năng lượng hạ nhiệt, trong khi thị trường tiếp tục tự điều chỉnh theo quy luật cung – cầu và kỳ vọng kinh doanh.
Nam Sơn
