Từ quản lý truyền thống đến kiến tạo môi trường đổi mới
Sự phát triển nhanh của công nghệ tài chính đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với thị trường chứng khoán. Những mô hình đầu tư sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (Blockchain) hay các nền tảng giao dịch số xuất hiện ngày càng nhiều, trong khi khuôn khổ pháp lý hiện hành chưa theo kịp tốc độ đổi mới.
Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đang hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán, nhằm tạo hành lang pháp lý phù hợp với yêu cầu phát triển của thị trường vốn trong giai đoạn mới. Việc sửa luật không chỉ tập trung xử lý những bất cập phát sinh sau nhiều năm thực thi mà còn cụ thể hóa các định hướng lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
Một trong những điểm đáng chú ý là tư duy quản lý được chuyển từ "kiểm soát khi phát sinh" sang chủ động tạo điều kiện để các mô hình mới được thử nghiệm trong khuôn khổ pháp luật. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm cân bằng giữa yêu cầu đổi mới sáng tạo và bảo đảm an toàn cho thị trường.
Theo dự thảo, lần đầu tiên lĩnh vực chứng khoán sẽ có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Cơ chế này cho phép doanh nghiệp thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới dựa trên nền tảng công nghệ trong phạm vi, thời gian và đối tượng được giới hạn dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.
Việc triển khai theo mô hình sandbox được đánh giá sẽ giúp cơ quan quản lý có điều kiện theo dõi, đánh giá tác động thực tế trước khi xem xét áp dụng rộng rãi. Đồng thời, doanh nghiệp cũng có cơ hội kiểm chứng tính khả thi của các giải pháp công nghệ mà không phải đối mặt ngay với những rủi ro pháp lý khi khung pháp luật chưa hoàn thiện.
Dự thảo cũng quy định rõ trách nhiệm của tổ chức tham gia thử nghiệm, điều kiện được cấp phép cũng như nguyên tắc xử lý trách nhiệm trong trường hợp phát sinh rủi ro. Theo đó, việc miễn trừ trách nhiệm chỉ được xem xét khi hoạt động thử nghiệm tuân thủ đúng quy định và thiệt hại phát sinh do nguyên nhân khách quan, trong khi tổ chức thực hiện vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường nếu gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác do lỗi của mình.
Chuẩn bị nguồn lực cho một thị trường chứng khoán số
Song song với việc mở không gian pháp lý cho công nghệ mới, dự thảo Luật cũng dành sự quan tâm lớn đến yếu tố con người và hạ tầng quản lý.
Bộ Tài chính đề xuất bổ sung chính sách khuyến khích, thu hút và đãi ngộ nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành chứng khoán. Đây được xem là yêu cầu cấp thiết khi cơ quan quản lý đang đảm nhận thêm nhiều nhiệm vụ mới như quản lý tài sản mã hóa, tham gia giám sát thị trường trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, phát triển thị trường carbon hay xây dựng thị trường dành cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh đó, mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ cận biên lên mới nổi cũng đòi hỏi hệ thống quản lý phải đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về công nghệ, dữ liệu, giám sát và quản trị rủi ro. Vì vậy, việc đầu tư hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và xây dựng đội ngũ nhân sự có chuyên môn về chuyển đổi số được xác định là nền tảng để nâng cao năng lực quản lý nhà nước.
Trong quá trình lấy ý kiến đối với dự thảo Luật, nhiều tổ chức, hiệp hội và thành viên thị trường cũng đề xuất mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các mô hình công nghệ mới.
Đáng chú ý, Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam kiến nghị bổ sung khái niệm robot tư vấn đầu tư (Robo-advisory) và mô hình AI tham gia hoạt động đầu tư, tư vấn đầu tư. Theo hiệp hội, đây là xu hướng đang phát triển mạnh trên thế giới và Việt Nam cũng có nhiều điều kiện để ứng dụng trong thời gian tới.
Ngoài ra, nhiều ý kiến đề xuất cần sớm nghiên cứu cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng AI, Blockchain và Big Data trong hoạt động quản lý, giám sát cũng như vận hành thị trường chứng khoán nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tăng tính minh bạch và giảm thiểu rủi ro.
Bộ Tài chính cho biết đã tiếp thu nhiều ý kiến góp ý trong quá trình xây dựng dự thảo. Một số nội dung sẽ được nghiên cứu để quy định chi tiết trong các văn bản hướng dẫn sau khi Luật được ban hành nhằm bảo đảm tính linh hoạt trước sự phát triển nhanh của công nghệ.
Việc từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng cởi mở nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để các sản phẩm tài chính mới phát triển, nâng cao sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán Việt Nam đối với dòng vốn trong và ngoài nước. Đồng thời, đây cũng là bước chuẩn bị quan trọng cho quá trình nâng hạng thị trường, góp phần mở rộng kênh huy động vốn trung và dài hạn phục vụ tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.
Nam Sơn (t/h)
