Xây dựng thương hiệu trường học vì thế không chỉ cần chất lượng, mà còn cần khả năng để người học, phụ huynh và xã hội kiểm chứng chất lượng ấy.
Công khai phải đủ để đối chiếu
Những sự cố được đề cập ở bài trước của loạt chuyên đề đặt ra một câu hỏi tiếp theo: Làm thế nào để một trường học chứng minh những cam kết của mình bằng những thông tin mà phụ huynh và xã hội có thể kiểm chứng?
Thông tư 09/2024/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định việc công khai đối với các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Mục đích của công khai là minh bạch thông tin để người học, gia đình người học và xã hội biết, tham gia giám sát hoạt động của cơ sở giáo dục, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình. Thông tin công khai phải chính xác, rõ ràng, đầy đủ, kịp thời và dễ tiếp cận.
Vấn đề vì thế không chỉ là trường học có công khai hay không, mà thông tin được công khai có đủ để người khác đối chiếu hay không?.
Một ví dụ rất cụ thể là bữa ăn học đường.
Chỉ thị 33/CT-TTg ngày 14/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo các cơ sở giáo dục công khai hằng ngày với phụ huynh nhiều thông tin liên quan đến bữa ăn, từ đơn vị cung cấp, nguyên liệu, hóa đơn nhập hàng, thực đơn đến hình ảnh khay ăn thực tế của học sinh. Ban đại diện cha mẹ học sinh được tạo điều kiện tham gia giám sát; phản ánh về bữa ăn phải được tiếp nhận, xử lý trong vòng 24 giờ.
Như vậy, phụ huynh không chỉ biết hôm nay con mình ăn món gì. Họ có dữ liệu để đối chiếu giữa đơn vị cung cấp, nguyên liệu, thực đơn và suất ăn thực tế.
Cách quản lý ấy gợi ra một nguyên tắc rộng hơn bếp ăn: Thông tin về chất lượng càng có giá trị khi càng có cơ sở để đối chiếu với thực tế.
Điều này cũng có thể đặt ra với điểm số, các khoản thu, điều kiện học tập hay an toàn trường học. Khi một kết quả được sử dụng để chứng minh chất lượng, xã hội không chỉ quan tâm đến con số cuối cùng mà còn cần biết quá trình tạo ra kết quả ấy có đáng tin hay không?.
Công khai, theo nghĩa đó, không phải đích cuối cùng. Điều quan trọng hơn là thông tin công khai có tạo được khả năng giám sát và trách nhiệm giải trình hay không.
Từ cam kết đến dữ liệu kiểm chứng
Nếu phải nhìn một thương hiệu trường học bằng những câu hỏi cụ thể thay vì những lời giới thiệu, có thể bắt đầu từ năm câu hỏi.
Thứ nhất: Nhà trường cam kết điều gì?
Chất lượng đào tạo, điều kiện học tập, các khoản thu, bữa ăn, môi trường an toàn hay những dịch vụ dành cho người học cần được thể hiện bằng những nội dung đủ rõ.
Một khái niệm như “chất lượng cao”, “giáo dục toàn diện” hay “trường học hạnh phúc” rất dễ được sử dụng trong truyền thông. Khó hơn là làm rõ người học sẽ nhận được điều gì từ những cam kết ấy.
Cam kết càng cụ thể, khả năng đối chiếu càng cao.
Thứ hai: Người học thực sự nhận được gì?
Đây là bước chuyển từ lời cam kết sang thực tế.
Một trường có thể sở hữu phòng học hiện đại, thư viện, phòng thí nghiệm hay nhiều chương trình ngoại khóa. Nhưng với người học, câu hỏi thiết thực hơn là những điều kiện ấy được sử dụng ra sao và họ thực sự được thụ hưởng những gì.
Trải nghiệm thực tế của người học vì thế là nơi những cam kết của nhà trường được kiểm nghiệm.
Thứ ba: Kết quả được tạo ra bằng cách nào?
Điểm số, tỷ lệ tốt nghiệp, giải thưởng hay các chỉ số chất lượng đều cần thiết. Nhưng một kết quả tốt chỉ thực sự thuyết phục khi quá trình tạo ra nó đáng tin.
Với bữa ăn, có thể đối chiếu từ nguồn cung cấp đến suất ăn thực tế. Với kết quả học tập, có thể nhìn vào quy trình kiểm tra, đánh giá và giám sát. Với an toàn trường học, cần nhìn vào cơ chế phòng ngừa, tiếp nhận cảnh báo, phát hiện và xử lý nguy cơ.
Vì vậy, kiểm chứng không nên dừng ở kết quả. Cần có khả năng lần ngược lại quá trình tạo ra kết quả ấy.
Thứ tư: Khi có vấn đề, ai chịu trách nhiệm và điều gì được sửa?
Sự cố có thể xảy ra ở bất kỳ môi trường nào. Điều cần kiểm chứng tiếp theo là hệ thống phản ứng ra sao.
Người học có được bảo vệ? Thông tin có được cung cấp kịp thời? Trách nhiệm có được xác định? Và quan trọng hơn, sau sự việc, lỗ hổng nào được sửa để hạn chế nguy cơ lặp lại?
Nếu việc xử lý chỉ kết thúc ở một cá nhân mà nguyên nhân thuộc về quy trình vẫn còn nguyên, khả năng tái diễn vẫn tồn tại.
Bởi vậy, trách nhiệm không chỉ là xác định ai sai. Nó còn phải được nhìn ở việc hệ thống thay đổi gì sau sai sót.
Thứ năm: Bốn điều trên có để lại đủ dữ liệu cho người ngoài đối chiếu hay không?
Một cam kết rõ nhưng không có dữ liệu về thực tế thì khó kiểm chứng. Một kết quả tốt nhưng không thể nhìn lại quá trình tạo ra nó cũng khó tạo dựng niềm tin lâu dài. Một sự cố được xử lý nhưng xã hội không biết trách nhiệm được xác định và lỗ hổng đã được sửa như thế nào thì câu hỏi vẫn còn.
Chúng tạo thành một chuỗi: Cam kết → Thực tế → Quy trình → Trách nhiệm và sửa chữa → Dữ liệu để kiểm chứng.
Đây không phải một bộ tiêu chuẩn pháp lý, càng không nhằm tạo thêm một bảng xếp hạng trường học. Nó chỉ là cách để người học, phụ huynh và xã hội nhìn sâu hơn những thông tin được giới thiệu về một cơ sở giáo dục.
Khi niềm tin có căn cứ
Cho phép xã hội kiểm chứng không có nghĩa trao quyền quản trị nhà trường cho phụ huynh.
Nhà trường vẫn phải có quyền chủ động chuyên môn và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Phụ huynh cũng không thể trở thành người can thiệp vào mọi hoạt động giáo dục.
Nhưng giữa hai phía - một bên là can thiệp quá sâu, một bên là chỉ biết và tin những gì nhà trường tự công bố - còn một không gian rất quan trọng: Quyền được tiếp cận thông tin cần thiết để giám sát những cam kết liên quan trực tiếp đến người học.
Thông tư 09/2024/TT-BGDĐT đặt việc công khai trong mối quan hệ với giám sát và trách nhiệm giải trình. Chỉ thị 33/CT-TTg cho thấy nguyên tắc ấy có thể được cụ thể hóa đến từng khay ăn của học sinh.
Nếu cách tiếp cận đó được nhìn rộng hơn, một trường học có thể từng bước tạo ra những dữ liệu để xã hội tự đánh giá: Cam kết gì, thực hiện đến đâu, kết quả được tạo ra bằng cách nào và khi có vấn đề thì hệ thống đã thay đổi ra sao…?
Câu trả lời không nên chỉ đến từ chính nhà trường.Kiểm chứng không thay thế niềm tin. Nó giúp niềm tin có căn cứ.
Thương hiệu trường học không phải điều nhà trường tự nhận về mình. Nó được tạo nên từ những gì người học thực sự nhận được, từ cách nhà trường chịu trách nhiệm với những gì mình làm và từ niềm tin của xã hội được xây dựng trên những điều có thể kiểm chứng.
Hoàng Hữu Quyết - Đình Lương
